Ga naar de inhoud
Zware arbeid

Zorgdirecteur vervolgd voor uitbuiting kwetsbare cliënt: 'Als slavinnen behandeld'

Sonja Veltman werd naar eigen zeggen uitgebuit op zorgboerderij De Vier Linden in Papenvoort. De directeur staat nu terecht. Beeld © RTL Nieuws

Een voormalig directeur van een zorgboerderij wordt - bijna acht jaar na aangifte - vervolgd voor uitbuiting van een van haar cliënten. Het slachtoffer moest naar eigen zeggen fysiek zware arbeid verrichten en voelde zich zelfs gedwongen een keer mee te helpen met de SM-praktijken van haar zorgverlener. Naast de politie werden ook allerlei andere instanties op de hoogte gesteld, maar ze lieten haar stuk voor stuk in de kou staan. En dat gaat vaker mis. "Ik vrees dat deze zaak niet uniek is."

"Wij werden gewoon als slavinnen behandeld." Sonja Veltman en haar partner Margareth Plass winden er geen doekjes om. De vrouwen woonden ruim twee jaar op zorgboerderij De Vier Linden in Papenvoort. Ze vonden er onderdak. Maar ondanks dat de zorgboerderij 7000 euro per maand aan zorggeld voor Sonja ontving, kwam in de praktijk van goede zorg weinig terecht.

Sterker nog: nadat justitie eerst de zaak jarenlang opzij schoof heeft het gerechtshof nu bevolen dat zorgdirecteur Willy B. alsnog vervolgd moet worden voor uitbuiting. Bijna acht jaar nadat Sonja aangifte had gedaan en tal van instanties alarmerende meldingen over haar situatie hadden ontvangen. Willy B. spreekt de beschuldigingen tegen.

Sonja
Lees ook:
Sonja en Margareth: slavinnen op een zorgboerderij

Helletijd

Sonja is slechthorend, slechtziend en kampt met psychische problemen door misbruik in haar jeugd. B. ontving met haar zorgboerderij maandelijks zorggeld om Sonja de juiste zorg te bieden, maar in de praktijk voelde Sonja zich een gratis arbeidskracht die ook nog eens zware arbeid moest verrichten. Zoals het uitgraven van een riolering.

Sonja voelde zich zelfs een keer gedwongen om mee te werken aan de SM-praktijken van Willy B., die op de zorgboerderij ook een SM-studio runde.

De rechter acht het aannemelijk dat er sprake was van uitbuiting. Tientallen documenten die RTL Nieuws inzag en gesprekken met getuigen onderschrijven dat de zorg ondermaats was. Sonja en Margareth vertellen in dit artikel op basis van de aangifte uitgebreid over hun 'helletijd' op de zorgboerderij.

Als Sonja niet vasthoudend zou zijn, zou eigenaar Willy B. nu - zo'n acht jaar na het vertrek van Sonja - waarschijnlijk nooit worden vervolgd voor uitbuiting. Ze deed al snel na haar vertrek aangifte en trok samen met mensen in haar omgeving aan de bel bij tal van instanties. Maar niemand pakte door.

De politie, de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Financiële Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), het Zorgkantoor, de Arbeidsinspectie, de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en het Advies en Meldpunt OGGZ: allemaal waren ze op de hoogte. Geen van allen zocht de melding tot op de bodem uit, waardoor ze Sonja in de kou lieten staan en de door haar gewenste rechtvaardigheid uitbleef.

Uiteindelijk besloot het Openbaar Ministerie twee jaar na de aangifte, zonder dat de politie ook maar één getuige had gehoord, de zaak te seponeren. Sonja stapte daarop zelf naar de rechter, omdat er volgens haar wel genoeg bewijs is. De rechtbank heeft nu besloten dat het Openbaar Ministerie alsnog de voormalige zorgverlener moet vervolgen voor uitbuiting.

'Uitbuiting misselijkmakend'

"Ik vrees dat deze zaak niet uniek is", zegt Nationaal Rapporteur Mensenhandel Herman Bolhaar. Het feit dat geen van de gealarmeerde instanties, van politie tot inspectie, aanvankelijk echt tot op de bodem uitzocht wat er speelde, is volgens hem een groot probleem dat aangepakt moet worden. De rapporteur is de belangrijkste adviseur aan de overheid over de aanpak van uitbuiting.

"Ik hoop dat men hiervan schrikt. En dat we ervan leren. Deze zaak moet aanleiding geven om veel breder te kijken. Om open te staan voor een problematiek die helaas bij onze tijd past. Uitbuiting is ronduit crimineel en ronduit fout. Omdat het om de meest misselijkmakende manier gaat om kwetsbare mensen ondergeschikt te maken aan jouw verdienmodel. Het is moderne slavernij."

Volgens Bolhaar moeten partijen veel intensiever samenwerken en niet als eilandjes opereren. "Als je niet oppast dan kijkt iedere organisatie door zijn eigen rietje naar het probleem. De Arbeidsinspectie kijkt naar arbeidsverhoudingen. De brandweer kijkt naar brandgevaar. De hulpverlener kijkt naar de zorgaanbieder. En als je dan het grotere plaatje van de samenhang der dingen niet ziet, dan mis je dus de uitbuitingssituatie."

Directeur-bestuurder Ina Hut van het Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel Comensha onderschrijft de reactie van de Nationaal Rapporteur. "Het is helaas niet incidenteel dat er te weinig of zelfs geen onderzoek wordt gedaan naar meldingen van uitbuiting of dat deze te snel worden geseponeerd. We hebben het hier over kwetsbare personen van wie grof misbruik wordt gemaakt. Niets doen is wegkijken en dat kunnen we niet accepteren."

Weinig zicht

Door de beperkte aandacht en samenwerking komen veel zaken nooit aan het licht, volgens Bolhaar. De Nationaal Rapporteur Mensenhandel heeft dan ook geen concrete cijfers over het aantal zaken van uitbuiting van cliënten van zorginstellingen. "Maar dat het voorkomt is evident." 

Ook Comensha heeft geen cijfers of concrete voorbeelden. Dat betekent niet dat het niet vaker voorkomt, stelt Hut. "Er vindt achter gesloten deuren veel plaats waar we weinig zicht op hebben." 

Vorig jaar bleek uit onderzoek van het Informatie Knooppunt Zorgfraude (IKZ) dat bij een criminele zorginstelling in Twente kwetsbare cliënten in het kader van dagbesteding werden ingezet om hennep te knippen. Bolhaar: "We zien dat er dingen vermomd kunnen gaan achter goede bedoelingen. Daarmee moeten we niet generaliseren, maar het is wel opletten geblazen."

Justitie nog bezig

In de zaak van Sonja heeft de rechter nu besloten dat het Openbaar Ministerie Willy B. moet vervolgen voor uitbuiting. B. laat via haar advocaat weten de beschuldigingen te weerspreken en de afloop van de strafzaak met vertrouwen tegemoet te zien.

Wanneer er een zitting komt, is volgens het OM nog niet te zeggen, omdat aanvullende getuigenverhoren op verzoek van de verdediging nog moeten worden verwerkt. "Pas daarna kan de zaak opnieuw beoordeeld worden, een tenlastelegging worden opgesteld en op zitting worden gepland. Het is lastig om een indicatie te geven hoe lang dit zal duren."

Nu de zaak onder de rechter is, laten zowel het Openbaar Ministerie als de politie weten niet in te gaan op vragen over hun rol in het proces.

Veel meldingen, weinig actie

RTL Nieuws benaderde naast Willy B., de politie en het Openbaar Ministerie ook alle instanties waar in 2014 en 2015 een melding is gedaan om te vragen wat er destijds met deze melding is gedaan.

De FIOD kreeg in augustus 2014 een melding. Een woordvoerder laat weten dat de melding vanwege de bewaartermijn van een jaar niet meer is terug te vinden. De politie heeft in haar aanvankelijke onderzoek informatie opgevraagd bij de FIOD, maar het is niet duidelijk of deze melding destijds gedeeld is met de politie.

De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) kreeg op 1 juli 2014, een week voor het vertrek van Sonja en Margareth, een melding over misstanden bij De Vier Linden. De NZa laat weten de melding te hebben gedeeld met de Arbeidsinspectie, de Inspectie Gezondheidszorg en Zorgverzekeraars Nederland.

Verder is geen aanvullende actie ondernomen, omdat dit volgens een woordvoerder niet onder hun takenpakket viel. Hij benadrukt het wel triest te vinden als iedereen uiteindelijk deze zaak heeft laten liggen.

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) bracht naar aanleiding van de melding pas in het najaar van 2014 een bezoek aan De Vier Linden. Sonja en Margareth waren al vertrokken. "Op dat moment bleek er geen zorg meer verleend te worden. Hierdoor is het geplande toezicht niet doorgegaan en heeft het dus ook niet geleid tot een rapport", laat de inspectie weten.

De Arbeidsinspectie zegt dat de bewaartermijn voor stukken of documenten is verstreken, waardoor niet exact is na te gaan wat er met de melding is gedaan. In ieder geval is de casus besproken met het Functioneel Parket van het Openbaar Ministerie, maar wat er vervolgens is gedaan, is niet bekend.

Bij het Advies en Meldpunt OGGZ van de GGD kunnen mensen een melding doen als ze ernstig bezorgd zijn over iemand. Ook zij kregen een melding in 2014 over de situatie van Sonja. Er heeft een adviesgesprek plaatsgevonden met de melder, laat de GGD weten. 

"Aangezien er in de melding geen sprake was van zorgmijding konden wij er verder niets mee. We hebben wel doorverwezen naar andere partijen. Daar is het voor ons bij gebleven."

Ook de Zorgkantoren van Zilveren Kruis (destijds Achmea) en CZ kregen een melding. CZ laat weten dat de casus niet valt onder het gebied waar zij werkzaam is. Normaal gesproken wordt dan een melding doorgestuurd aan het juiste zorgkantoor. Of dat hier ook gebeurd is, is volgens CZ niet meer te achterhalen. 

Het juiste zorgkantoor, dat van Zilveren Kruis (destijds Achmea), kreeg los van een eventueel bericht van CZ sowieso ook een andere melding over De Vier Linden. Een woordvoerder laat weten vanwege wettelijke bewaartermijnen niets meer over deze melding en afhandeling terug te kunnen vinden.