Nederland

Patiënten ongewild proefkonijn: 'Opeens lag ik op de intensive care'

17 november 2016 07:02 Aangepast: 17 november 2016 09:32
Beeld © Getty

Zonder het te weten zijn tientallen hartpatiënten als proefpersoon gebruikt om een nieuwe methode te testen. Zoals Piet van der Slikke, die op de intensive care belandde. Het gebeurt vaker dat patiënten zonder medeweten proefkonijn zijn. De minister wil nu onderzoek.

Bijna nooit was de hardwerkende akkerbouwer Piet van der Slikke (67) uit Zeeland ziek. Totdat in de zomer van 2005 zijn hart opeens ging opspelen. Boezemfibrillatie, beter bekend als hartritmestoornissen, een ouderdomskwaal. 

Van der Slikke: "Ik moest een half jaar wachten op mijn operatie. Maar een maand later kreeg ik al een telefoontje van het Erasmus MC in Rotterdam dat ik kon komen. Ze zouden me op een heel veilige manier gaan helpen. Maar ik had geen idee dat het om een nieuwe methode ging."

Piets operatie bestond uit een katheterisatie met een cryoballon − een katheter met een bevroren ballon aan het eind. Een nieuwe methode, bedacht door Canadese onderzoekers.  'Een betere behandeling en het risico op complicaties is kleiner', kreeg Piet te horen, die zijn verhaal ook in het NRC deed.

'Helemaal mis'

Maar op de operatietafel ging het helemaal mis. Van der Slikke: "Eerst hadden ze mijn luchtpijp geraakt. Ze zijn de hele ochtend bezig geweest om dat te herstellen." Maar ook de rest van de operatie verloopt hopeloos. "Iedere keer klapte de ballon. Ik hoorde de artsen vloeken. Bam! Daar ging hij weer." Hij vervolgt: "Ik heb van half negen tot vijf op de operatietafel gelegen." Uiteindelijk kwam de landbouwer op de intensive care terecht. 

Piet werd opnieuw geopereerd, in een regionaal ziekenhuis. Op de ouderwetse manier. Hij ligt nog altijd wakker van de gebeurtenis. "Omdat ik achteraf pas hoorde dat ik een proefpersoon ben geweest om een nieuwe methode te testen."

Thumbnail

De cryoballon. (Foto: Erasmus MC)

Meer gevallen

Piet van der Slikke is geen uitzondering. Advocaat Maya Spetter staat een andere patiënt bij die net als Piet van der Slikke de behandeling met het ballonnetje heeft gekregen in het Erasmus MC. Een van haar cliënten, een 54-jarige leraar, had ook last van hartritmestoornissen. En ook hij werd behandeld met de ballontechniek, zonder dat hij daarvan afwist.

"De operatie mislukte. Zijn longader scheurde nadat de ballon was ingebracht. Ook hij kwam op de intensive care terecht", vertelt advocaat Spetter. Toen mijn cliënt thuis aan het herstellen was, ging hij op onderzoek uit. Hij kwam erachter dat hij behandeld was met een cryo-ballonkatheter, een nieuwe methode. Maar hij wist helemaal niets van de nieuwe methode. Hij heeft ook nooit iets ondertekend."

Nog altijd heeft de leraar last van de ingreep. "Mijn client is arbeidsongeschikt geraakt." Volgens Spetter is het zonder medeweten iemand laten deelnemen aan een proef verboden volgens de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek. Er is namelijk schriftelijke toestemming van de patiënt nodig."

De advocaat is bezig met een juridische procedure.

'In strijd met de wet'

Oud-hoogleraar gezondsheidsrecht Frans van Wijmen kent de zaak. Van Wijmen is jarenlang lid geweest van een ethische commissie die experimenten met proefpersonen beoordeelt.

"Bij dit soort nieuwe behandelmethodes behoort een ziekenhuis een protocol te maken en dit in te dienen bij de medisch-ethische commissie. Als die groen licht geeft, moeten patiënten worden ingelicht over de nieuwe behandelmethode. Er volgen eerst gesprekken waarin alles duidelijk moet worden uitgelegd. En de patiënt moet een formulier tekenen. Je niet aan de regels houden, is ernstig. En in strijd met de wetgeving.”

Het Erasmus MC ziet dat anders. Het ziekenhuis stelt in een reactie: "Het betrof geen behandeling in het kader van medisch wetenschappelijk onderzoek omdat 'er sprake was van een verfijning van een al veel langer bestaande behandeling. Wij concluderen dat patiënten niet ongevraagd als proefpersoon zijn gebruikt. De nieuwe katheter had als voordeel dat deze preciezer en effectiever was en het risico op complicaties kleiner was dan bij de behandeling die er al was'. 

Minister Edith Schippers is nog niet overtuigd en heeft de Nederlandse Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) opdracht gegeven de zaak van het Erasmus MC te onderzoeken.

Het gebeurt vaker

Oud-hoogleraar Van Wijmen vermoedt dat het Erasmus MC geen uitzondering is. Hij heeft een 'bang vermoeden' dat er op meer plaatsen proeven met mensen worden gedaan om nieuwe methodes of medicijnen te testen zonder dat zij daarvan afweten. Van Wijmen: "Dat  gebeurt in het geniep en dat is ernstig."

Van Wijmen noemt een wetenschappelijk experiment met psychiatrisch patiënten in een GGZ in Heiloo. In april vorig jaar wilde de kliniek een medicijncombinatie testen onder een groep psychiatrische patiënten. "Ook daar ging het fout. Het medicijn werd getest op cliënten die daarvoor niet in aanmerking mochten komen. Het ging om zwaar psychiatrische mensen die zelf wel goedkeuring hadden gegeven, maar helemaal niet in staat waren om de gevolgen in te schatten. De ouders van deze patiënten wisten nergens van."

Politiek roert zich

Ook over deze zaak roerde Den Haag zich. Er kwamen Kamervragen en de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) concludeerde dat de GGZ-kliniek strafbaar heeft gehandeld door psychiatrische patiënten zonder toestemming te laten deelnemen aan een geneesmiddelenonderzoek. 

Het onderzoek van de IGZ naar de situatie in het  Erasmus MC moet begin volgend jaar klaar zijn.

`