Ga naar de inhoud
Minister blikt terug

Ineens baas van 4700 mensen en een huis vol alarmen: zo is het om minister te zijn

Ingrid van Engelshoven op het Binnenhof.

Minister worden is vanaf de eerste minuut aanstaan en beseffen dat je niet meer terug kan, zegt Ingrid van Engelshoven (D66). Morgen wordt de nieuwe ministersploeg ingevlogen en stopt de D66'er. Ze blikt terug op de hectische periode. "Ik werd als koningin ontvangen maar kreeg ook direct twee loodgieterstassen vol dossiers mee. Ik schrok: hoe krijg ik die gelezen?"

Ze zou eigenlijk gaan hardlopen met Alexander Pechtold, toen ze op die bewuste woensdagochtend in 2017 werd gevraagd om minister te worden. "Alexander had me de avond van tevoren gebeld dat het sporten niet door kon gaan. We zouden koffie gaan drinken. Tijdens een koffie zwart werd ik gevraagd als minister voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap."

Aanzoek

Het 'aanzoek' kwam niet geheel onverwacht. Van Engelshoven (55) wist dat haar naam op 'lijstjes' stond en ze was al eens gepolst. "Maar als je dan echt wordt gevraagd, is dat een enorme eer. Ik wilde ook heel graag die portefeuille." Of je ook nee kan zeggen? "Natuurlijk kan dat."

Er was nog wel een ding. Het thuisfront. Van Engelshoven heeft een man en dochter (toen 18 jaar). "Zij waren enthousiast en wisten al wel wat een politieke baan inhield (Van Engelshoven zit sinds 2007 in de politiek, red.), maar mijn dochter had wel een voorwaarde. Ze wilde er geen last van hebben dat haar moeder minister werd. Het zou echt mijn baan worden."

"Je blijft dus ook gewoon de vaatwasser uitruimen en de was doen, grapte mijn dochter." Of dat is gelukt? Lachend: "Ik heb nog wel wat strijkbeurten in te halen."

Minister af

Vanaf maandag is daar alle tijd voor. Na vier jaar komt er een einde aan 80-urige werkweken, slapen met de werktelefoon en het gesjouw met zware dossiertassen. Robbert Dijkgraaf, de beroemde wetenschapper die ze goed kent, volgt haar op.

Van Engelshoven had bij haar start veel politieke ervaring. Dat maakt je niet per se een betere minister, vindt ze. "Inhoudelijk hoef ik Dijkgraaf niet veel bij te praten. Ik praat hem meer bij over de laatste stand van zaken, wat technische dingen, financiën en de agenda. Hij staat voor een grote opdracht: de herinvoering van de studiefinanciering."

Afscheid is dubbel

Stoppen is dubbel, vindt ze. Vooral vanwege het afscheid van die dierbare collega's. Maar er is ook opluchting. Een leven komt terug. "Ik was vrijwel non-stop aan het werk. In het weekend zat ik vaak nog stukken te lezen. Als we als gezin iets gingen doen, zette ik die dag eerder de wekker om vast te werken. Ik ben best een controlefreak en daardoor ook bedachtzaam. Ik had ook wel eens zorgen; of ik er wel geschikt voor zou zijn."

Toch zei ze volmondig 'ja' toen Pechtold haar vroeg. Met haar dochter kocht ze de rode jurk voor de bordesfoto met de koning. "Mijn dochter zag hem tijdens een weekendje weg in Londen. Dit wordt de jurk mam, zei ze."

En dan ben je minister

En dan ben je opeens minister. Baas van ruim 4.700 ambtenaren die lopen in een onbekend gebouw. Het zetten van de overdrachtshandtekening, waarmee je officieel minister bent, vond Van Engelshoven het meest indrukwekkend. "Dan komt het besef dat je een enorme verantwoordelijkheid hebt. Alle stukken gaan vanaf dan door jouw handen. En er komt ook een besef dat je niet meer terug kan."

Ze werd op haar eerste werkdag als een koningin ontvangen, vindt ze. "Twee bodes stonden me op te wachten. Ik had tenslotte nog geen toegangspasje en wist de weg niet. Je hebt ook nog niet je werkkamer gezien, want daar zit je voorganger nog."

Sprong in het diepe

Het voelde ook als een sprong in het diepe. "Je krijgt al op die eerste dag loodgieterstassen aan dossiers mee. Moet ik dat allemaal lezen en wanneer heb ik daar allemaal tijd voor, dacht ik. En je krijgt van die klappers met allerlei informatie en een overdrachtsdossier. Hoe zit het ministerie in elkaar? Welke afdelingen heb je? Wie zit waar? Wat speelt er? Het is veel en indrukwekkend. Je moet het stap voor stap doen."

Euh's

Alle beginnende ministers krijgen mediatraining. En Van Engelshoven had heel veel aan haar persoonlijk assistent. "Die waarschuwt je voor de valkuilen. Daar kun je altijd van op aan, die is er altijd voor je. Ook over hoe je omgaat met kritiek en wat je er mee moet doen."

Ze stotterde als meisje. Ze deed veel moeite, maar een vlotter spreker werd Van Engelshoven niet. "Bij mijn familie was er in het begin wel zorg of ik daar niet op zou worden gepakt. Maar je leert dat het je niet moet raken. Er zijn wel opmerkingen gemaakt dat ik veel 'euh's' zeg. Ik denk dan: jullie nemen me maar zoals ik ben. Je kunt wel een snelle spreker zijn, het gaat om de inhoud. Ik ben 55 jaar, kom op zeg."

Kritiek

Daar is dan ook meteen een tip aan de nieuwe ministers: lees niet alles, en trek het je niet persoonlijk aan. "Je leert daar pas mee omgaan als het je overkomt. Ik kon kritiek gelukkig goed scheiden: gaat het over mij als persoon of over mijn functie? En vraag je dan af of je er iets mee moet."

Ze weet waar ze het over heeft, want deze minister kreeg nogal wat kritiek. Dat ze onzichtbaar was en de culturele sector voelde zich door haar in de steek gelaten. 

Namen leren kennen

En dan waren er nog al die nieuwe collega's en al die namen die ze moest onthouden. "Ik ben best slecht in namen en veel beter in gezichten. Maar ik denk dat ik in die vier jaar een paar honderd namen ben gaan kennen."

Hoe ze zelf aangesproken wilde worden? "Gewoon als Ingrid, al vonden sommige ambtenaren 'mevrouw' fijner. Ook prima."

Onmisbare ambtenaren

Zonder al die ondersteuning van ambtenaren had ze het niet gered, zegt ze stellig. "Op het ministerie is alles ontzettend goed geregeld. Je kunt niet van alle details of afdelingen precies weten wat er speelt. Maar ambtenaren bereiden het werk ontzettend goed voor en nemen je vreselijk veel werk uit handen."

Een onmisbaar persoon is de secretaris-generaal, de hoogste ambtenaar van het ministerie. "Ook een vrouw. Ik kende haar al en ben als eerste met haar koffie gaan drinken. Je neemt dan de eerste gesprekken door: wat speelt er, waar moet ik op letten, wat betekent het nieuwe regeerakkoord, wat wil ik bereiken?"

Wat wilde ze bereiken?

Van Engelshoven had als streven: meer geld naar cultuur en meer aandacht voor de culturele sector. En ze wilde af van het rendementsdenken bij onderwijsinstellingen. Daarbij worden scholen door de inspectie beloond of ­gestraft voor de prestaties van hun leerlingen en dat gaat ten koste van de kwaliteit.

Die twee dingen zijn gelukt, vindt ze. Wat niet? "Ik had me meer willen inzetten voor de arbeidsomstandigheden van mensen die in de cultuur werken."

Haar eerste grote test kwam al na twee weken. "Ik had toen al mijn begrotingsdebat. Dat zag ik als mijn eerste examen. Je ambtenaren bereiden alles zo goed voor. Op alle mogelijke vragen hadden zij al op antwoorden voorgesorteerd. Ik kreeg een goede recensie, daar was ik trots op."

Glamour 

Glamoureus vond Van Engelshoven het leven van een minister niet. Ook al is het salaris niet mis; 170.000 euro per jaar, exclusief onkosten. En ze kreeg ze veel ondersteuning, onder andere van twee chauffeurs. "Door die ritjes, soms diep in de nacht, heb ik echt een band met hen opgebouwd. Dat ga ik missen."

Toen ze aantrad moest haar hele huis worden beveiligd met professionele alarmsystemen. Vaste prik bij alle bewindslieden. "Gelukkig heb ik nooit te maken gehad met een ernstige bedreiging. Het is absurd en verschrikkelijk wat sommige collega's en hun gezinnen is overkomen."

Wakker gelegen

Er waren zware dagen. Maar ze heeft nooit gedacht aan stoppen. Wakker lag ze wel een paar keer. "Van de scholensluiting. Het kon toch niet waar zijn dat de scholen dicht moesten? Ik kon er niet van slapen."

Verder moet je vooral goed voor jezelf blijven zorgen en goed slapen, is haar ervaring. "Anders houd je het niet vol. Mijn gezin is heel belangrijk geweest om afstand te nemen van het werk."

Afscheid

Maandag is haar laatste dag. Haar dozen zijn al gepakt. Dat ze vanwege corona geen afscheid kan nemen van collega's vindt ze heel moeilijk. "En dat de nieuwe ministers in lege gebouwen met hun taak beginnen, is meteen al heel zwaar. De mensen om je heen zijn zo belangrijk, helemaal in het begin."

Haar onderwijscollega Arie Slob - ook hij stopt - blijft ze zien. "Toen we net hoorden dat we allebei minister zouden worden, ben ik in het geheim koffie bij hem thuis gaan drinken in Zwolle. In al die jaren vertrouwden we elkaar en konden we alles eerlijk tegen elkaar zeggen. We waren het niet altijd eens, maar het vertrouwen was er altijd. Voor het goed slagen van een ministerie is dat ongelooflijk belangrijk."

Bekijk ook: Ministers nemen afscheid: 'Ik wilde wel doorgaan'

01:42
Het kabinet-Rutte III kwam vrijdag voor het laatst bijeen in de ministerraad. Sommige ministers en staatssecretarissen komen terug in het volgende kabinet. Maar voor anderen was het vandaag hun laatste dag.