Reconstructie stint

Hoe het ministerie na een dramatisch ongeluk iedere eigen verantwoordelijkheid wegpoetst

25 september 2019 12:00 Aangepast: 25 september 2019 12:46
Minister Cora van Nieuwenhuizen. Beeld © ANP

"Ik heb u alles waarvan we dachten dat het maar enigszins relevant zou kunnen zijn toegestuurd." Een jaar nadat minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat) de stint van de weg haalde, blijkt dit niet waar. Haar ministerie hield stukken achter over een foute keuring van de stint, voor de Kamer, de rechter, belanghebbenden. Stukken die wijzen op de eigen verantwoordelijkheid van het ministerie. Reconstructie van een jaar politiek paniekvoetbal.

De dag na het fatale ongeluk met een elektronische bolderkar in Oss, 20 september 2018, gebeurde iets opmerkelijks. Minister Van Nieuwenhuizen stuurde een grote stapel stukken naar de Tweede Kamer, die daarvoor volstrekt onbekend waren. Ze gingen over de toelating van de stint, in 2011, als 'bijzondere bromfiets'.

Wat bleek, zeven jaar later? Kort gezegd: de stint voldeed niet aan alle normen. Hij was te breed. Naar twijfel of het een goed idee was om de elektronische bolderkar zónder toezicht de weg op te laten gaan werd niet geluisterd. Adviezen van experts werden niet opgevolgd. Moest niet beter worden nagedacht over vervoer van 10 kinderen? De mogelijke gevolgen van de dood van vier kinderen sloegen op het ministerie in als een bom: de overheid was hier gruwelijk tekortgeschoten: een slordige toelating, verzwegen adviezen, jarenlang geen enkel toezicht op verkeersveiligheid. Terwijl intern al langer gesproken werd over de noodzaak van meer regels voor innovatieve voertuigen die de weg op kwamen, en over meer controle.

De stint. De stint.

Een giftige cocktail

Haagse waarnemers snapten direct waarom deze stukken de dag na het ongeluk alsnog snel mogelijk naar buiten moesten. Dit probleem uit het verleden mocht niet het probleem van de huidige minister worden. Schoon schip dus. Onderzoek. Actie. Nieuwe wetgeving. Op drie borden tegelijk schaken: parlement, pers, (juridische) procedures. RTL Nieuws omschreef de commotie in die dagen als een giftige cocktail.

De stint moest van de weg. Dat wil zeggen: het ministerie wilde de stint per direct van de weg halen. Onmiddellijk. Probleem voor de ambtelijke en politieke top: er was nog nooit een ongeluk met een stint geweest. Er was geen aanwijzing dat er gekke dingen met die bolderkar waren. Er was geen duidelijkheid over de toedracht van het ongeluk: was het een menselijke fout, een technisch mankement?

Haal je alle Mercedessen van de weg na één – tragisch – ongeval? De stint was een milieuvriendelijk vervoersproduct, dat voorzag in een behoefte: veilig vervoer van en naar de kinderopvang. Op de markt gebracht door sympathieke jongens, die hun best hadden gedaan te voldoen aan wet- en regelgeving. Er reden er inmiddels duizenden van rond. Hoe smoorde het ministerie in 2011 het verzet van de RDW? "Er is inderdaad minder toezicht door de overheid op bijzondere bromfietsen dan op andere voertuigen, maar dit risico wordt, gelet op de kleine aantallen, aanvaardbaar geacht."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Minister wist dat stint nooit weg op mocht, fouten bij keuring verzwegen

Aftreden

Het nú direct van de weg halen zou het licht van de schijnwerpers vol op de overheid zetten. Op het ministerie. Op de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Op de Rijksdienst Wegverkeer. Waarom hadden zij 7 jaar zitten slapen? Waarom was de toelating zo'n prutswerk?

Natuurlijk kan een minister uit voorzorg een product van de weg halen. Maar dan blijkt ook: wie is hier eigenlijk (mede-) verantwoordelijk? Mogelijk zelfs medeverantwoordelijk voor de dood van vier kinderen? Wie is hier mogelijk aansprakelijk? Dat zou maar tot één conclusie kunnen leiden: aftreden. En dat moest koste wat kost worden voorkomen.

Minister Eurlings waarschuwde in 2008 voor een te snelle invoering van de bijzondere bromfiets Minister Eurlings waarschuwde in 2008 voor een te snelle invoering van de bijzondere bromfiets

Ongelukken

Op het ministerie wisten ze precies wat in 2008 was gezegd, toen met de Tweede Kamer de eerste 'bijzondere bromfiets' werd besproken. De toenmalige minister waarschuwde: "Tegelijk moeten wij de zaken wel juridisch kunnen regelen. Mijn ambtgenoot van Justitie heeft in het algemeen overleg ook gesproken over zaken als aansprakelijkheid. Ik heb eerder ook gezegd dat wij, hoe geinig deze nieuwe step ook mag zijn, ook moeten bedenken hoe wij zouden reageren wanneer er ongelukken gaan gebeuren."

Daarom was de reactie na het ongeluk: wijzen naar anderen. Wijzen naar de fabrikant. Er was twijfel nodig om het besluit te kunnen nemen dat al was genomen. De stint moet uit voorzorg van de weg. De inspectie ILT werd met een doelredenering op pad gestuurd. Zorg voor twijfel, zodat we de stint alsnog van de weg kunnen halen. Zorg dat we daarna een aanvullend onderzoek kunnen doen, met nieuwe, aangescherpte eisen – waar de stint niet aan zal voldoen. En zo ging het.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

De stint en het lelijkste gezicht van de overheid

Werkhypothese

De ILT fabriceerde bewijs en zat mee te sturen met een onderzoek van het NFI. Rommelde met bewijsvoering door een aanvullend proces-verbaal over een vermeend incident met opzet niet toe te voegen: de ontkenning van dat incident. Verzon kletsverhalen over 'Chinese’' programmatuur. Kwam met suggesties over soldeer dat zou kunnen smelten. Met verhalen over gasveertjes (die konden worden weerlegd). Er was een 'werkhypothese' nodig om de stint in twijfel te trekken, want expertise had de ILT niet. Om de minister de kans te geven de stint alsnog te schorsen. Vanwege twijfel. Driekwart jaar later zou blijken dat er niets over bleef van de werkhypothese of vermoedens van de ILT. Het bleek overduidelijk uit de tussenstand van het onderzoek, die het Openbaar Ministerie voor de zomer openbaarde. 

De stint werd in oktober van de weg gehaald. Er was alom politiek begrip voor Van Nieuwenhuizen. Logisch, want: better safe, than sorry. Minder begrip was er voor het achterhouden van informatie en het gedoseerd verstrekken van informatie, na onthullingen van RTL Nieuws. Dat was allemaal per ongeluk, zei Van Nieuwenhuizen en ze beloofde beterschap. Zo overleefde ze een motie van wantrouwen.

De minister verstrekte wel de RDW-brief, maar hield de bijlage achter De minister verstrekte wel de RDW-brief, maar hield de bijlage achter

Cruciale bijlage

De minister zegde begin november toe dat ze altijd haar best zou doen om de Kamer goed en volledig te informeren. "Natuurlijk is het mijn inzet om dat altijd te doen. Ik heb ook meteen op de eerste vrijdag na het ongeluk alles bij ons op het ministerie boven water getrokken. U hebt ook meteen de negatieve rapporten van RDW en SWOV bij de toelating van mij ontvangen. Ik heb u alles waarvan we dachten dat het maar enigszins relevant zou kunnen zijn toegestuurd." Dat overleg eindigde met een duidelijke toezegging: als er tóch nog iets zou zijn, iets rond de toelating, dan zou de minister dat melden.

Vandaag blijkt dat de minister die toezegging niet nakwam. Integendeel. Er is meer verzwegen dan we tot nu toe wisten. Een cruciale bijlage werd op 18 oktober 2018 níet naar de Kamer gestuurd. Daaruit blijkt hoe het ministerie zélf heeft lopen prutsen rond de concept-keuringseisen en de remvertraging. Dat – terwijl ministerie en RDW dit zelf sinds voorjaar 2011 al wisten – de stint niet werd herkeurd. Dat er achter de schermen is gebakkeleid over precies dit punt. Dat de RDW in september strikt keurde op basis van foutieve concept-eisen. Dat aangepaste, aangescherpte regels pas op 28 oktober 2011 in de Staatscourant werden gepubliceerd. Een maand voordat de fabrikant z’n goedkeuring kreeg op basis van de eerdere concept-eisen, terwijl de remvertraging niet ok was. Ongeveer een half jaar voordat de toelating publiekelijk bekend werd gemaakt. Correspondentie hierover is ook niet aan de Kamer verstrekt.

Weloverwogen

Het niet-openbaar maken van de bijlage was niet ‘abusievelijk’. Het was weloverwogen. Het is niet ingebracht in bezwaarprocedures. En in een eerdere rechtszaak. Dit blijkt uit de beschikking over de definitieve intrekking van de toelating, die de Kamer óók niet te zien kreeg. Daarin zegt het ministerie zelf: "De stint voldeed met die remweg en maximumsnelheid echter ook in 2011 niet aan de eis van 4m/s2 (remvertraging, red)." Met andere woorden: de stint had sowieso de weg niet op gemogen, volgens de eigen eisen van ministerie en RDW. Wie was daarvoor verantwoordelijk?

In deze brief aan de fabrikant erkent de minister dat de keuring in 2011 foutief was In deze brief aan de fabrikant erkent de minister dat de keuring in 2011 foutief was

Achter de schermen gebeuren meer gekke dingen. Er is een bezwaarprocedure tegen de definitieve intrekking, waarin de fabrikant, brancheorganisaties en gedupeerden vragen om een faire benadering. Wat gebeurt hier, in een zaak waarin het ministerie rechter is over het eigen handelen? Het ministerie stelt dat maar enkele betrokkenen ontvankelijk zijn – degenen die de oude stint hadden. De versie met de motor van 800 watt . Eigenaren van duizenden andere, nieuwere stints met een motor van 1200 watt zijn eenvoudig 'niet-ontvankelijk'. Omdat zij volgens het ministerie nooit de weg op hadden gemogen. Met andere woorden: wij trekken onze handen overal van af, wij zijn nergens verantwoordelijk voor, laat staan aansprakelijk. Gaat u maar tegen de fabrikant procederen. De stint die betrokken was bij het dramatische ongeluk in Oss had een 1200 watt motor.

Meldingsplicht?

Dit oogt als een klein detail, maar er zit een duiveltje in verscholen. De fabrikant bracht die zwaardere accu juist aan om het remmen en de remvertraging te verbeteren, en meende dit  binnen de regels te doen. Het ministerie stelde dat er sprake was van een 'meldingsplicht' voor het doorvoeren van wijzigingen. Zo stond het juist niet in de goedkeurende beschikking die de fabrikant kreeg.

Toen vorig jaar een kort geding werd gevoerd tegen het van de weg halen van de stint, vroeg de rechter door. Was er nou wel of geen meldingsplicht? Lag de kwestie van de zwaardere accu nu wel of niet ten grondslag aan de schorsing? De Landsadvocaat – die niet wilde liegen, maar ook de waarheid niet kon spreken, zei toen: "Als...als zodanig niet. Uh… Zal ik maar zeggen. Het is een van de, nou ja, ik zou bijna zeggen overwegingen of constateringen die daaraan ten grondslag is gelegd."

Maanden later zou de minister publiekelijk erkennen dat die meldingsplicht inderdaad schimmig was. Niet voor niets werd er pas jaren later bij fabrikanten van bijzondere bromfietsen alsnog op aangedrongen om eventuele wijzigingen vooraf te checken. Om te zien of een nieuwe keuring nodig was. De aap kwam pas dit voorjaar uit de mouw, toen Van Nieuwenhuizen in de Tweede Kamer erkende: "De meldingsplicht is niet expliciet geregeld." 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Ministerie komt met nieuwe tijdelijke regels voor stint

Wat voegde de minister eraan toe? Dat 'uit het onderzoek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) zal moeten blijken hoe het zat'. Dit klopt niet, en de minister wist dat toen ook. Want de OVV spreekt zich nooit uit over schuld, verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid. Haagse insiders melden dat de OVV volgende maand zal vaststellen dat het ministerie en de fabrikant van mening verschilden over de tekst van de regeling. En dat het ministerie zelf verzuimde heldere wetten op te stellen, ondanks dat dit intern wel werd afgesproken.

Machinerichtlijn

Het is nog niet het einde van het verhaal. In het reces ging er een heel opvallend briefje naar de Tweede Kamer. Het ministerie had – acht jaar na de toelating van de stint – in Europa nog eens gecheckt, met het oog op de terugkeer van de verbeterde stint. Valt deze bijzondere bromfiets onder de machinerichtlijn? Het antwoord vanuit Brussel: ja. Die machinerichtlijn maakt producenten verantwoordelijk voor hun product. De uitzondering die hierop in 2011 was gemaakt via de regeling voor de bijzondere bromfiets, kón dus eigenlijk helemaal niet. Dat wist de fabrikant niet – hij kreeg immers van onze overheid de ontheffing – de toelating. Eén keer raden wat de volgende stap van het ministerie zal zijn: niemand kende de regels, de overheid zelf al helemaal niet, maar een producent wordt geacht de wet te kennen.

Dat woord 'machinerichtlijn' speelt ook om een andere reden een rol. Nu die richtlijn van stal wordt gehaald komt er naast de ILT (dat onder IenW valt), nóg een inspectie in beeld: de inspectie SZW, de vroegere Arbeidsinspectie. Die moet namelijk optreden als er iets is met producten die onder de machinerichtlijn vallen, als er arbeidsongevallen zijn. De Inspectie SZW valt onder het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Wat tot dusver buiten beeld is gehouden, is dat de inspectie SZW betrokken raakte bij het onderzoek naar Oss: het was immers een arbeidsongeval. Wat zei deze inspectie eerder ook alweer tegen RTL Nieuws: dat er geen aanleiding was om onderzoek naar de stint omdat er geen serieuze ongevallen waren. En nu zit ook deze Inspectie tot over z’n oren in dit hoofdpijndossier.

Het ministerie liet een document opstellen over mogelijke aansprakelijkheid van de overheid Het ministerie liet een document opstellen over mogelijke aansprakelijkheid van de overheid

Aansprakelijkheid

Op de betrokken ministeries is duidelijk dat de overheid met de vingers tussen de deur zit. Het blijkt ook uit de naam van documenten die IenW niet openbaar wil maken in een procedure van RTL Nieuws. Let bijvoorbeeld eens op de volgende documenten: 'aansprakelijkheid van overheid voor toelating' , en: 'mogelijke gevolgen rechtmatig/onrechtmatig schorsingsbesluit' toelating. En, zie deze: tijdlijn, ook niet openbaar. De tijdlijn waaruit blijkt hoezeer het ministerie er een potje van maakte. En dat al lang weet. Maar niet opbiecht.

Dit is waarom de toelating van de nieuwe stint zo traag verloopt. Want iedereen wil weer veilig en milieuvriendelijk vervoer. Maar niemand wil verantwoordelijk zijn. En als men dan al verantwoordelijk is, moet alles tot achter de komma dichtgetimmerd. Omdat er anders politieke problemen ontstaan. Alweer.

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore

`