Ga naar de inhoud
Discussie over stikstof

'Inkrimpen veestapel zorgt voor lege schappen' – en drie andere beweringen gecheckt

Veehouderijen zorgen voor het grootste deel van de uitstoot van stikstof. Beeld © ANP

De doelen zijn klip en klaar. We moeten de helft minder stikstof uitstoten in 2030. Om dat te bereiken moet de veestapel flink krimpen. Boeren halen alles uit de kast om dat te voorkomen. Sommigen waarschuwen dat de voedselvoorziening dan in gevaar komt. Of stellen dat zij helemaal niet verantwoordelijk zijn voor deze stikstofcrisis. Hébben we eigenlijk wel een stikstofprobleem?

Vier veelgehoorde stellingen nader bekeken. Om met die laatste vraag te beginnen: hebben we eigenlijk wel een stikstofprobleem?

1. 'Er is geen stikstofprobleem, het bestaat alleen op papier'

"Ik denk dat veel mensen niet goed weten hoe groot het stikstofprobleem is", reageert Marjolein Demmers, directeur van Natuur en Milieu. Drie maanden geleden liet ze aan Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof) zien wat stikstof met een natuurgebied doet. Ze bezochten het gebied Kampina in Noord-Brabant. "Normaal is daar heel veel biodiversiteit, nu lijkt het bijna een savanne. Héél veel gele grassen. Allerlei bloemen en vlinders gaan daar verloren."

Bart Verheggen, klimaatspecialist bij RTL Nieuws, legt uit hoe dat komt. Het draait om ammoniak, een verbinding van stikstof en waterstof. In de landbouw wordt veel ammoniak uitgestoten, waarvan het grootste deel in de bodem trekt. Daar zorgt het voor een teveel aan voedingsstoffen, waarvan snelgroeiende soorten als grassen, brandnetels en bramen profiteren. Die verdringen dan de langzamer groeiende soorten - die juist voor biodiversiteit zorgen.

Daarnaast wordt ammoniak in de bodem omgezet in nitraat, waardoor de bodem verzuurt. "Hierdoor zijn andere voedingsstoffen dan niet meer beschikbaar voor de planten. Op termijn gaat de natuur zienderogen achteruit."

De natuur is volgens Demmers 'helemaal verzadigd' met ammoniak. Daardoor wordt de bodem ontregeld. Planten en dieren krijgen niet de juiste voedingsstoffen. Met alle gevaren van dien. Van vogels die te weinig kalk krijgen, tot eiken die vatbaarder worden voor ziekten en plagen.

2. 'We krijgen straks lege schappen in de supermarkt'

Maar kan dat wel, zomaar al dat vee wegdoen? Het inkrimpen van de veestapel zou leiden tot lege schappen in de supermarkt. "Mensen komen in opstand als de schappen leeg komen", twitterde Caroline van der Plas, Kamerlid voor de BBB. Het is een veelgehoord argument. Een angstbeeld.

"Onzin", zegt Bart Verheggen. "Het grootste deel van de opbrengst van de Nederlandse landbouw, zeker van de veehouderij, is voor de export."

"De voedselvoorziening komt echt niet in gevaar", zegt ook Roel Jongeneel, docent landbouwbeleid aan de Universiteit Wageningen. "Een groot deel van het voedsel dat in Nederland geproduceerd wordt, zo'n 60 procent, exporteren wij naar andere landen. Het is niet zo dat als we hier milieumaatregelen treffen, dat we lege schappen gaan krijgen in de winkels." 

Deze infographic laat zien wat de consequentie is van de enorme vee-industrie; een behoorlijk mestoverschot:

3. 'We zouden de boeren juist dankbaar moeten zijn'

Al die maatregelen, het lijkt alsof de boeren gestraft worden. Zo moet je dat niet zien, zegt universitair docent Jongeneel. Hij vindt inderdaad dat de boeren in Nederland wel wat meer erkenning mogen krijgen. "In westerse landen zorgt maar 4 procent van de beroepsbevolking voor ons voedsel. We hebben daarmee een belangrijke taak aan een heel klein groepje mensen toevertrouwd die dat met toewijding doen. Daar mogen boeren best wel erkenning voor krijgen."

Het is ook niet helemaal terecht dat ze nu de zondebok zijn. Sterker: boeren hebben al hard gewerkt aan het terugdringen van de stikstof. "In 1990 zaten we op 350 miljoen kilo ammoniakemissie per jaar, we zitten nu onder de 150 miljoen kilo. Het gaat dus om een halvering. Ze hebben al heel veel gedaan. Het is niet zo dat er niks gebeurt. Alleen: het is niet genoeg."

Pappen en nathouden

De beschuldigende vinger zou moeten gaan naar de overheid. "De politiek heeft het terugdringen van de stikstof jaren voor zich uitgeschoven", zegt Jongeneel. "Het was de afgelopen jaren pappen en nathouden. Intussen verslechterde de situatie."

Zo werd de Europese natuurbeschermingswet omzeild door de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS): activiteiten die tot hogere stikstofuitstoot leidden, konden doorgaan, mits die extra uitstoot elders werd gecompenseerd. In de praktijk gebeurde dat laatste vaak niet, waardoor de Raad van State de PAS in 2019 onwettig verklaarde.

Sommige boeren voelen zich terecht overvallen. "Nu is de tijd echt kort en moet de sector bij wijze van spreken haaks door de bocht. Bestuurlijk gezien heeft men wel wat steken laten vallen."

Stikstof: hoe zit het ook alweer? 

De overheid staat met de rug tegen de muur. Nederland moet zich houden aan Europese natuurbeschermingswetten die het al jaren overtreedt. Rechters wijzen op grote schaal vergunningen af voor woning- en wegenbouw en bedrijven, omdat die tot meer stikstofuitstoot leiden.

De uitstoot van stikstof moet in een aantal gebieden binnen acht jaar met 70 tot 95 procent dalen, is nu het plan van de Rijksoverheid. De twaalf provinciebesturen moeten binnen een jaar aan minister Christianne van der Wal melden hoe ze die reductie willen behalen.

4. 'Het stikstofbesluit is een doodvonnis voor veel boeren'

De vrees van veel boeren is dat ze met hun bedrijf moeten stoppen. Dat hoeft niet zo te zijn. Feitelijk gaat het stikstofbesluit niet om het aantal boeren, maar om het aantal dieren dat wordt gehouden.

Verwacht wordt bijvoorbeeld dat biologisch-dynamische boeren worden ontzien in het krimpen van de veestapel, aangezien zij minder dieren houden en kringlooplandbouw bedrijven: kringlooplandbouw is dat je akkerbouw en veehouderij met elkaar verbindt: dieren eten de reststromen van het land. De mest is dan weer de grondstof voor de gewassen. Bij veel biologisch-dynamische boeren komt dit neer op één koe per hectare akker. 

"Er wordt gezegd dat boerenbedrijven van honderden jaren oud zullen verdwijnen, maar dat hoeft helemaal niet", zegt ook een biologisch-dynamische boerin tegen RTL Nieuws. "Er moet minder vee komen. Het gaat om de dieren."

Prijskaartje voor de consument

Universitair docent Jongeneel zegt dat minder dieren meestal toch wel leidt tot minder boeren. "Een andere optie is dat de marge per liter melk bijvoorbeeld omhoog gaat. Dan kan een veehouder met minder dieren ook een redelijk inkomen verdienen, maar daar hangt dan wel een prijskaartje voor de consument en de keten aan." 

Demmer van Natuur en Milieu zegt tot slot: "De maatregelen moet je niet zien als bedreiging, maar als een reddingsboei voor boeren. Met dit pakket en met allerlei financiële middelen hopen we dat boeren deze kans grijpen om een toekomstbestendig bedrijf te ontwikkelen. Of ze nu kiezen voor verplaatsen, aanpassen of stoppen. Dat het recht doet aan wat ze hebben opgebouwd. Natuurlijk is dit heel aangrijpend voor de boeren, maar dit plan is wel wat nodig is."

Bekijk ook: Alles wat je moet weten over stikstof

03:18
Presentator Daphne Lammers dook de chemieboeken in en legt het je allemaal uit.