'Prat gaan op bekentenis'

Verdachtenverhoor politie schiet tekort: 'Taart voor recherche bij bekentenis'

27 augustus 2021 11:55 Aangepast: 27 augustus 2021 13:03
Een verhoorkamer van de politie Beeld © RTL Nieuws

Het verhoren van verdachten door de Nederlandse politie schiet tekort. Verhoorders zijn te vaak uit op een bekentenis, onvoldoende bekwaam en overschatten zichzelf. Verbeteringen in het verhoor hebben geen prioriteit gehad binnen de politie. Dat blijkt uit onderzoek van RTL Nieuws naar verdachtenverhoren door de politie. Ondeugdelijke verhoren hebben in het verleden geleid tot valse bekentenissen.

Verdachten hebben er recht op om in beginsel als onschuldig te worden behandeld. In de praktijk gaat het er soms heel anders aan toe. Politiedocumenten, vertrouwelijke mails en gesprekken met politiemensen en wetenschappers geven een inkijkje in het verdachtenverhoor in Nederland. 

'Gênant' 

Rechercheurs zouden 'prat gaan' op een bekentenis, vertellen meerdere politiemensen. "Bij een bekentenis wordt er bij de recherche op taart getrakteerd", zegt een politiebron. Een ander beaamt dit en noemt de gang van zaken 'heel gênant'.

Dat het verhoor in Nederland achterloopt op nieuwe wetenschappelijke inzichten en de kennis bij verhoorders soms gebrekkig is, is bij de politie al jaren bekend. 

Met name bij de politiemensen die af en toe in aanraking komen met verhoor is het niveau slecht. "Uit onderzoek in opdracht van de portefeuillehouder Opsporing en diverse signalen uit teams blijkt dat de kwaliteit van verhoor in basisteams onvoldoende is", is op te maken uit een interne mail. 

In een andere mail stelt dezelfde politiemedewerker dat verhoorders keurig een lijstje vragen afwerken, "maar dat de antwoorden desondanks helaas niet hebben geleid tot doorvragen. Zelfs niet als daar overduidelijk aanleiding toe was."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Recherche ging boekje te buiten: beluister hier audiofragmenten van politieverhoor

Die kritiek herkent een bron: "Soms vraagt een verhoorder aan de verdachte of hij kinderen heeft. Als hij dan zegt dat hij geen kinderen heeft, is de vervolgvraag: hoeveel? Ja, dan snap je het dus niet." 

'Beschermen tegen de politie'

Een politiebron noemt de kwaliteit van verhoren 'grotendeels bagger'. 

'Gebrekkig zelfinzicht' 

Het verbeteren van de kwaliteit is lastig omdat sommige politiemensen denken dat ze het goed doen en hun zwakke punten niet herkennen. In een evaluatie van een verhoortraining voor Friese rechercheurs wordt dit omschreven als 'gebrekkig inzicht in eigen competentie' en de 'onbereidheid om eigen ontwikkelpunten te noemen'. 

In een interne factsheet uit 2018 erkent de politie dat het thema verhoor 'te weinig en niet structureel de aandacht van de politie' heeft. 

Rechercheurs leren op de Politieacademie hoe ze een verdachte moeten verhoren. Daar wordt les gegeven op basis van de informatie uit de Handleiding Verhoor. De handleiding beschrijft welke verhoormethoden kunnen worden toegepast en hoe verhoorders te werk moeten gaan. 

'Niet wetenschappelijk' 

Het boek is geschreven door een docent-gedragswetenschapper van de Politieacademie en een voormalig docent. Volgens de Politieacademie is de informatie uit het boek 'wetenschappelijk onderbouwd', maar gerenommeerde wetenschappers in het strafrecht weerspreken dat.

"Het is een boek waarin wordt geshopt uit wetenschappelijke literatuur, maar de gebruikte verhoormethoden zijn zelf bedacht en staan haaks op wat internationale richtlijnen aanvaarden", zegt een deskundige. 

Passages uit de 'Handleiding Verhoor'

  • 'De verdachte wordt beloond als hij zijn verklaring bijstelt na confrontatie en als deze overeenkomt met de tactische aanwijzing' (het verzamelde bewijsmateriaal)
  • 'Voorwaarde om je tactiek niet prijs te geven, is dat je vragen stelt die ver liggen van je eigenlijke doel. Afhankelijk van de beschikbare tijd en het type verdachte moet je de mate van omsingeling aanpassen. Het moet de verdachte niet duidelijk zijn wat jouw bedoeling is.'  
  • 'Als je de meeste tactische aanwijzingen en de doelen daarbij hebt besproken en de verdachte geen afdoende verklaring voor de tactische aanwijzingen heeft gegeven, kun je proberen meer duidelijkheid te krijgen door te stapelen. […] Op deze wijze genereer je druk bij de verdachte.'
In deze kamer ondervragen verhoorders een verdachte In deze kamer ondervragen verhoorders een verdachte

'Beloning voor verdachte' 

Soms staat informatie uit het boek zelfs haaks op internationale richtlijnen op het gebied van verhoor. Zo wordt gesproken over 'druk opbouwen' bij een zwijgzame verdachte en een 'beloning' voor de verdachte wanneer zijn verhaal overeenkomt met het verzamelde bewijsmateriaal. De internationale richtlijnen, die volgend jaar naar verwacht door de VN worden aangenomen wijzen deze tactieken juist af. 

Deskundigen noemen de Nederlandse tactieken 'misleidend' en 'achterhaald'. "Het gaat om een bekentenis. Dat zullen ze formeel niet zeggen, maar in de praktijk is dat wel zo", zegt emeritus-hoogleraar rechtspsychologie aan de VU, Peter van Koppen. "De waarheid is datgene wat de politieman denkt dat de waarheid is." 

"Het is een spelletje", oordeelt rechtspsycholoog Robert Horselenberg van de Maastricht University. "De handleiding zit er wetenschappelijk naast en in de praktijk zit je er dus ook naast."

Behalve de politie gebruikt ook de Koninklijke Marechaussee dezelfde verhoormethoden. 

Reactie Nationale Politie

De politie zegt zich niet te herkennen in de kwalificatie uit de mails, dat het verhoor als 'onvoldoende' wordt bestempeld. "Ik denk dat de kwaliteit van verhoor over het algemeen op orde is. En dat het altijd beter kan. Aan die verbetering werken we dagelijks", zegt portefeuillehouder Verhoor Leo Wallage namens de Nationale Politie. 

Incidenten kan de politie niet uitsluiten, maar volgens Wallage is het verhoor niet gericht op het verkrijgen van een bekentenis. De volledige antwoorden van de Nationale Politie zijn hier te vinden

Reactie Politieacademie

De Politieacademie laat weten dat hun onderwijs op het gebied van verhoor volledig in lijn is met internationale richtlijnen. Ook verwerpt de academie de kritiek dat de daar aangeleerde verhoormethoden niet voldoen. Verder is deze week een nieuwe Handleiding Verhoor verschenen. De volledige antwoorden zijn hier te vinden

Reactie Openbaar Ministerie 

Antwoorden op vragen van het Openbaar Ministerie zijn hier te vinden

Valse bekentenissen

Volgens deskundigen kunnen de tactieken die in Nederland worden ingezet leiden tot valse bekentenissen, bijvoorbeeld wanneer een verhoorder de verdachte flink onder druk zet. Horselenberg: "In die gevallen waarvan we weten dat valse bekentenissen een rol hebben gespeeld, zijn de verhoorders er nog steeds van overtuigd dat ze de dader hadden." 

Ina Post zat jarenlang onterecht vast na een valse bekentenis Ina Post zat jarenlang onterecht vast na een valse bekentenis

Zo werd zorgmedewerker Ina Post veroordeeld nadat zij valselijk had bekend twee moorden te hebben gepleegd. Naar eigen zeggen was ze door de recherche onder druk gezet. Ook in de Schiedammer Parkmoord werd een valse bekentenis afgelegd door de oorspronkelijke verdachte Cees B..

"Vaak gaat het goed, maar door puur geluk", zegt rechtspsycholoog Horselenberg. "De meeste zaken zijn klip en klaar en komen goed, maar als het er op aankomt dan moet je niet op botte lompigheid het verhoor doen, zo van: zo doe ik het altijd."

Opnames van verhoor

Een van de verbeteringen die de politie de afgelopen tijd wel heeft doorgevoerd, is het ombouwen van de 500 verhoorkamers. Die zijn gemoderniseerd en voorzien van opnameapparatuur. Bij veel zware delicten en bij kwetsbare verdachten, zoals iemand met een verstandelijke beperking, wordt het verdachtenverhoor opgenomen, zodat later geen onduidelijkheid kan bestaan over wat door een verdachte is verklaard. 

Op dit moment wordt zo'n 5 procent van de verhoren opgenomen op audio of video. Sinds 2016 mag een advocaat aanwezig zijn tijdens het verhoor van een verdachte. 

Aanwijzing geschrapt

Toch ontstaat daar volgens advocaten en deskundigen ook willekeur nu het Openbaar Ministerie (OM) de aanwijzing over het opnemen van verhoren heeft geschrapt. Daarin werd vastgelegd wanneer een verhoor precies moest worden opgenomen. Delicten waar een celstraf van twaalf jaar of meer op staat, werden standaard op audio en video opgenomen. 

Die aanwijzing is door het OM vervangen door een 'instructie'. Die is, in tegenstelling tot de aanwijzing, niet openbaar. Verdachten en advocaten kunnen er daarom geen rechten aan ontlenen. Volgens de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) verzwakt dat de positie van verdachten. "Je kan tijdens je verhoor namelijk geen beroep meer doen op de aanwijzing om een verhoor op te nemen", zegt vice-voorzitter Marnix van der Werf.

Het OM en het ministerie van Justitie en Veiligheid ontkennen dit en stellen dat advocaten altijd het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens kunnen inroepen. "Maar dat kan niet tijdens je verhoor, maar alleen achteraf bij de rechtbank. Maar dan zijn de verhoren al geweest", zegt Van der Werf. 

Tweede Kamerlid Michiel van Nispen (SP) wil van de verantwoordelijk ministers weten waarom is gekozen voor het schrappen van de aanwijzing. "Het vervangen van de aanwijzing voor een niet openbare instructie kan natuurlijk ook echt niet." 

Verantwoording

RTL Nieuws deed maandenlang onderzoek naar verdachtenverhoren in Nederland. Dit verhaal is tot stand gekomen op basis van gesprekken met politiemensen, wetenschappers en advocaten.

Op grond van de Wet Openbaarheid van Bestuur hebben we documenten verkregen van de politie en de Politieacademie. Daarnaast heeft RTL Nieuws inzage gehad in vertrouwelijke mails en documenten van bronnen binnen en buiten de politie. Omwille van de bescherming van de betrokken personen is niet iedereen met naam geciteerd, maar hun namen zijn bekend bij de redactie. 

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore