Vijf vragen

Week in week uit protesten, en vaak grijpt de politie in: hoe zit dat?

28 maart 2021 09:21 Aangepast: 29 maart 2021 20:00
Politie bij een demonstratie op het Museumplein. Beeld © ANP

De afgelopen maanden zijn er vrijwel wekelijks demonstraties in ons land tegen de coronamaatregelen. Met enige regelmaat wordt een demonstratie door een burgemeester voortijdig beëindigd. Mag dat zomaar? Vijf vragen over hoe het precies zit met het recht op demonstreren.

1. Moet je van tevoren toestemming vragen om te mogen demonstreren?  

Op grond van artikel 9 van onze grondwet heeft iedereen het recht om te demonstreren. Dit betekent dat je samen met één of meer mensen in het openbaar een mening mag uiten. Wat die mening dan ook is, maakt niet uit. 

Je hebt er geen vergunning voor nodig. Maar demonstranten zijn wel verplicht om de burgemeester van de gemeente waar ze willen demonstreren in te lichten over de plannen voor hun demonstratie. Zo kan de burgemeester zich daar niet alleen goed op voorbereiden en eventueel voorzorgsmaatregelen treffen, maar kan hij of zij ook beter inschatten of het eventueel nodig is om beperkingen op te leggen. 

Je hoeft dus geen toestemming te vragen, maar je moet een demonstratie wel van tevoren aanmelden.

Maar ontstaat er ergens spontaan een demonstratie die niet van te voren is aangemeld, dan mag een burgemeester die niet zomaar om enkel die reden beëindigen. Michel Reijinga, voortrekker van de 'koffiedrinkbijeenkomsten' op het Museumplein, legt uit: "Ik noem het bewust ook koffiedrinken, want dan is het geen officiële demonstratie, zodat ik ze ook niet vooraf moet aanmelden."

Reijinga heeft dat een keer gedaan: "Dat was die van 17 januari begin dit jaar. En daarop kregen wij te horen dat die demonstratie verboden werd. Sindsdien heb ik nooit meer iets aangemeld. Dat heeft toch geen zin." 

Overigens was er demonstreren op 17 januari wel toegestaan, namelijk met 500 man en in het Westerpark. Er werd gedemonstreerd op het Museumplein en met meer dan 500 mensen, de demonstratie werd daarom gestopt.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Politieoptreden tegen demonstranten Museumplein kostte al 5,5 miljoen euro

2. Mag een burgemeester een demonstratie vooraf verbieden vanwege de inhoud?

Nee, de burgemeester mag zich niet bemoeien met de inhoud van een demonstratie. De burgemeester heeft de verplichting om ruimte te geven aan mensen die zich bij hem aanmelden om een demonstratie te organiseren. 

Sterker nog: als de demonstranten vanwege de inhoud van hun demonstratie bedreigd worden door andersdenkenden, moet de burgemeester zich inspannen om de demonstranten te beschermen tegen vijandig publiek. Zelfs als de inhoud van de demonstratie door de meerderheid als verwerpelijk wordt beschouwd.

Bekijk ook: Honderden demonstranten afgevoerd na coronaprotest

De politie heeft vorige week ingegrepen bij een demonstratie tegen de coronamaatregelen op het Amsterdamse Museumplein.

3. Mag een demonstratie verboden of afgebroken worden? 

Ja. In de Nederlandse demonstratiewet (de Wet openbare manifestaties) staan de 'spelregels' voor een demonstratie omschreven. Daaruit blijkt dat het een grondrecht is, maar wel een grondrecht dat onder strikte voorwaarden mag worden ingeperkt. 

Een burgemeester mag een demonstratie alleen beperken, van tevoren verbieden of voortijdig beëindigen als er sprake is van één van de volgende drie criteria: 

  • Ter bescherming van de gezondheid;
  • In het belang van het verkeer;
  • Om wanordelijkheden te voorkomen of tegen te gaan. 

4. Mag de politie geweld gebruiken bij het beëindigen van een demonstratie?

Op het moment dat een burgemeester besluit om een demonstratie te beëindigen, wordt vaak de politie of mobiele eenheid (ME) ingezet om mensen te vragen bij die plek weg te gaan. De politie probeert dat eerst te bereiken via de organisatoren van de demonstratie. Verandert de situatie niet, dan kan de politie mensen vorderen om weg te gaan. 

Luister je daar vervolgens ook niet naar, dan pleeg je op dat moment een strafbaar feit. En vanaf dat moment is de politie wettelijk bevoegd om proportioneel geweld te gebruiken om iemand toch weg te krijgen van die locatie. 

Politiewetenschapper aan de VU, Jaap Timmer, legt uit dat agenten hier goed in getraind worden. "Het geweld moet in balans zijn met het gepleegde feit. De politie probeert natuurlijk eerst door te waarschuwen mensen te laten vertrekken, zonder dat er een klap valt." 

Uiteindelijk mag de politie steeds een stap verder gaan. Van het gebruik van wapenstokken, politiehonden en paarden tot de inzet van een waterwerper en traangas. 

Toch is er ook kritiek. Volgens Amnesty zou de politie tijdens de demonstratie op het Malieveld enkele weken geleden op een aantal momenten te hard hebben opgetreden. "Beelden wijzen op disproportioneel politiegeweld", stelt de organisatie. "Meerdere agenten sloegen mensen met de wapenstok op het hoofd. Levensgevaarlijk en vrijwel nooit te rechtvaardigen."

Timmer zegt dat agenten leren met de wapenstok te slaan op de grote spiermassa's, dus bovenbenen en schouders, of bovenarmen.  "Je kunt dan wel eens mis slaan en het hoofd raken, maar dat is uitdrukkelijk niet de bedoeling en moet daarom ook worden vermeden." Op dit moment wordt er nog onderzoek gedaan of de politie inderdaad op sommige plekken disproportioneel geweld heeft gebruikt. 

5. Is het terecht dat demonstraties tegen coronamaatregelen soms worden afgebroken?

Volgens Berend Roorda, deskundige op het gebied van demonstratierecht, komt het niet vaak voor dat demonstraties worden verboden of afgebroken. "Door de hele geschiedenis heen kennen we veel voorbeelden waarin mensen zijn gaan protesteren, maar nog nooit eerder heeft een burgemeester zo vaak daarin ingegrepen. Wat we de afgelopen maanden zien, is echt uniek." 

En over precies dat ingrijpen maakt Dagmar Oudshoorn van Amnesty International zich ernstig zorgen. De organisatie ziet dat burgemeesters er verschillend mee omgaan. "Ja, de burgemeester kan beperkingen stellen, maar dat moet hij wel terughoudend doen. Wij zien nu dat burgemeesters soms wel heel gemakkelijk demonstraties verbieden of inperken." 

Amnesty zegt dat een aantal demonstraties in bijvoorbeeld steden als Den Haag en Amsterdam bij voorbaat al verboden werden. "Dit gaat in tegen het grondrecht dat wij als mensen hebben. Op het Museumplein kun je prima met veel mensen demonstreren en nog steeds voldoende afstand van elkaar houden. Het zou beter zijn als burgemeesters bijvoorbeeld proberen een demonstratie zo goed mogelijk te faciliteren in plaats van bij voorbaat 'nee' zeggen." 

Een woordvoerder van de Amsterdamse burgemeester Halsema zegt in een reactie dat er in Amsterdam geen demonstraties op voorhand verboden zijn. Wel is er van twee demonstraties een andere locatie aangewezen. "De reden voor beëindiging van de demonstraties was niet omdat ze niet waren aangemeld, of omdat ze verwezen waren naar een andere locatie, maar omdat de gestelde grenzen om de volksgezondheid te beschermen met voeten getreden werden."

De woordvoerder zegt dat er alles aan wordt gedaan om ook in deze tijd demonstraties mogelijk te maken. Een demonstratieverzoek is vooraf nooit afgewezen of verboden, stelt ze. 

In het belang van de volksgezondheid en de openbare orde gelden er wel regels: het deelnemersaantal kent een maximum, er moet 1,5 meter afstand worden gehouden en mensen met klachten blijven thuis. 

Sinds zondag 17 januari is er op het Museumplein in totaal elf keer gedemonstreerd. Drie keer waren ze niet spontaan, maar op voorhand aangemeld bij de gemeente. Van die aangemelde demonstraties werden er twee doorverwezen naar een andere locatie in Amsterdam. Toch kwamen de organisatoren en deelnemers naar het Museumplein toe.

Er wordt ook opgetreden als mensen naar het Museumplein komen om te rellen, stelt de gemeente.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Zes aangiftes en 120 klachten over hardhandig politieoptreden Malieveld

Berend Roorda legt uit dat we op dit moment in een extra bijzondere, maar gecompliceerde situatie zitten. "We hebben nu eenmaal een nieuwe set van regels in ons land die we voor corona niet hadden. Zoals het houden van anderhalve meter afstand en het dragen van een mondkapje. Houden mensen zich daar niet aan, dan wordt daarop gehandhaafd."

Die nieuwe regels zijn ook van toepassing bij demonstraties. "Zolang demonstranten zich aan die regels houden, is er geen enkele grond voor een burgemeester om in te grijpen. Maar zodra mensen zich daar niet meer aan houden, kan dit een gevaar voor de gezondheid vormen."

En dan kan een burgemeester ingrijpen. Terecht, volgens Jaap Timmer. Toch maakt hij zich wel zorgen over de ontwikkelingen van de afgelopen maanden. "Je ziet een soort verharding ontstaan tussen demonstranten en burgemeesters. De burgemeester en de politie zijn er juist voor om de vrijheid van meningsuiting op een veilige manier te faciliteren. En juist uit die verplichting zou het goed zijn als men meer gaat nadenken en overleggen over hoe het beter kan dan het nu gaat."

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore