'De kloof groeit'

De kiezer heeft gesproken: vijf conclusies over de verkiezingsuitslag

18 maart 2021 16:34
De fractievoorzitters van de gekozen partijen tijdens een bijeenkomst, één dag na de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld © ANP

Na een nacht én een dag stemmen tellen, is de verkiezingsuitslag zo goed als duidelijk. Wat valt eraan op? We vroegen het aan politicoloog André Krouwel, universitair hoofddocent aan de Vrije Universiteit en oprichter van de Kieskompas. Deze vijf zaken kunnen we concluderen.

1. Het huidige regeringsbeleid wordt niet afgestraft

Het kabinet-Rutte III, bestaande uit VVD, CDA, D66 en ChristenUnie, had bij aantreden 76 zetels. Door het vertrek van VVD-Kamerlid Wybren van Haga in oktober 2019 werden dat er 75. Twee maanden geleden trad het voltallige kabinet af vanwege het toeslagenschandaal. Toch houdt de kiezer het vertrouwen in de regering, als je de voorlopige uitslag van de verkiezingen bekijkt:

  • De VVD groeit van 32 zetels naar 35 zetels.
  • D66 krijgt er vijf bij en gaat van 19 naar 24 zetels.
  • Het CDA verliest vier zetels en gaat van 19 naar 15.
  • ChristenUnie blijft stabiel: ook dit keer komt die uit op 5 zetels.

Bij elkaar opgeteld komt het laatste kabinet uit op 79 zetels, drie meer dan in 2017.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Hoe is er gestemd in jouw gemeente? Bekijk de uitslagen

"Twee van de vier partijen zijn beloond", zegt politicoloog Andre Krouwel. "Het liberale smaldeel. Het christelijke smaldeel is gestraft. Dat komt deels door premier Rutte zelf, die veel in beeld is geweest in persconferenties, en uitlegt hoe hij dingen gaat oplossen. Voor de problemen verwees hij naar minister De Jonge. Onze 'teflon-premier' liet de problemen van zich afglijden."

Het kabinet is niet afgestraft, stelt Krouwel. "Maar één partij wel, het CDA. Die zullen gaan nadenken. Als het CDA niet meer wil regeren, heeft Rutte een probleem. Want wie moet het dan gaan doen? CDA-leider Hoekstra is een sleutelfiguur voor de bestuurbaarheid van dit land."

Frits Wester: 'De formatie wordt nog een flinke legpuzzel'

"D66 zal er wel wat links bij willen", zegt Frits Wester.

2. Rechts rukt op

Twee partijen die tot links worden gerekend, hebben harde klappen gekregen. De SP gaat van 14 naar 9 zetels, GroenLinks van 14 naar 7. De PvdA blijft met 9 zetels stabiel, de Partij voor de Dieren gaat van 5 naar 6 zetels. Tot slot komt BIJ1, dat zich vooral profileert door racisme op de agenda te zetten, met één zetel in de Kamer.

Daartegenover zie je een flinke groei bij rechts-populistische partijen. PVV daalt weliswaar van 20 naar 17, maar Forum voor Democratie (FvD) stijgt van 2 naar 8 zetels en de nieuwe partij JA21 komt met vier zetels in de Kamer. Bij elkaar opgeteld komen deze partijen samen op 29 zetels, zeven zetels meer dan in 2017.

André Krouwel noemt de rechtse partijen de grote winnaars van deze verkiezingen. "De verklaring is dat er een hoge opkomst was. Mensen die tegen de coronamaatregelen zijn, zijn gemobiliseerd. Bij Forum voor Democratie zijn dit vermoedelijk veel jongeren. FvD-leider Baudet gooide alles op corona en heeft daardoor grote winst geboekt."

Met opgeteld 29 zetels vertegenwoordigen ze 20 procent van de kiezers, maar heeft iemand daar iets aan? Krouwel verwacht niet dat één van deze partijen in een regering gaat komen.

Politicoloog André Krouwel. Politicoloog André Krouwel.

3. De kloof tussen stad en platteland groeit

Deze verkiezingsuitslag maakt Krouwel duidelijk dat er twee Nederlanden aan het ontstaan zijn. "Die begrijpen elkaar niet goed meer. 20 procent van de bevolking vertrouwt het systeem niet meer. Er ontstaat een enorme kloof tussen de stad en het platteland, en dat is niet goed. Vroeger waren het CDA en PvdA die mensen bij elkaar brachten, die groepen met elkaar konden verbinden."

Christelijke partijen en sociaaldemocratische volkspartijen verliezen terrein. "Daar gaan we spijt van hebben. We hebben partijen nodig die decennialang kiezers aan zich kunnen binden. Partijen moeten ingebed zijn in de maatschappij. Alleen zo gaan we de problemen oplossen, dus dit is geen positief vooruitzicht. Rutte is een manager, dat kan hij goed, maar de trein rijdt en we hebben een aantal wagons verloren. Het rammelt aan de achterkant enorm."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Stad en platteland stemmen steeds verschillender: 'Risico op onbestuurbaar land'

4. Het politieke landschap versplintert

Het politieke landschap is in lange tijd niet zo versplinterd geweest. Er komen vier nieuwe partijen bij: JA21, Volt, Bij1 en de BoerBurgerBeweging. In totaal komen er 17 partijen in de Tweede Kamer. Dat is evenveel als in het recordjaar 1918 toen er voor het eerst algemeen kiesrecht was.

In dit jaar waren er tien nieuwkomers. Vier jaar later verdwenen die weer, na een aantal partijfusies.

Nederland heeft een stelsel waarbij dit mogelijk is, legt Krouwel uit. "Er is geen kiesdrempel en het hele land is één kiesdistrict. Voor één zetel heb je 0,67 procent van de stemmen nodig. Dat is niet heel veel."

Ook nu is gebleken dat Nederland al die nieuwe partijen 'wel leuk vindt'. "Er is een enorme groei aan allerlei partijen die het proberen, maar de meeste van hen verdwijnen weer. Een aantal partijen wordt heel klein."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Apeldoorn stemt het meest gemiddeld, Urk het minst: zoek jouw gemeente op

5. Politiek lééft: opkomst is ondanks corona hoger dan in 2017

De opkomst bij de verkiezingen komt volgens een exitpoll van Ipsos in opdracht van de NOS uit op 82,6 procent. Daarmee zou het de hoogste opkomst zijn sinds 1986, toen bijna 86 procent van de stemgerechtigden kwam opdagen.

Krouwel was toch wel wat verrast door de hoge opkomst. "Er is nog geen bewijs voor, maar het lijkt erop dat er een soort 'mobilisatie-effect' is ontstaan, met name door Forum en D66. Dat mensen echt denken: het is belangrijk dat ik meedoe. De mogelijke verklaring is dat de coronacrisis op alle mogelijke manieren is gepolitiseerd. 20 procent haakt af en is boos en 80 procent zegt, we gaan door met deze partijen."

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore