Bijeenkomst in Vijfhuizen

Ben je ooit klaar met herdenken? 'Een ramp zoals MH17 kún en mag je niet vergeten'

17 juli 2020 12:48 Aangepast: 17 juli 2020 16:05
Jeanne Hornikx met het teruggevonden paspoort van haar dochter Astrid. Beeld © Peter van der Struijs

Ben je ooit klaar met herdenken? Vandaag wordt in Vijfhuizen voor het eerst de MH17-ramp eenvoudiger herdacht dan de vijf voorgaande jaren. Vanwege corona, maar ook omdat dit zo is afgesproken. "Maar we blijven komen. Altijd."

Vanochtend werd Jeanne Hornikx (69) wakker met het getal zes in haar hoofd. Zes jaar. Zes jaar geleden dat ze haar dochter Astrid (31) appte: "Jullie hebben je toch niet verslapen hè?" Zes jaar geleden dat haar dochter terugstuurde dat ze zo het vliegtuig in zouden stappen. Zes jaar geleden dat de grond onder Jeannes voeten vandaan zakte.

Dus nee: de pijn zakt niet. De herinnering blijft levendig. "Daarom blijven mijn man en ik naar Vijfhuizen rijden. Dat slaan we nooit over." En dan zoeken ze in het speciale herdenkingsbos de boom van Astrid en Bart.

Bart en Astrid leerden elkaar kennen in Jordanië. Bart en Astrid leerden elkaar kennen in Jordanië.

"Het gaat vooral om het samenzijn", zegt Jeanne. "En een herdenking stelt me ook gerust. Zo van: het wordt niet vergeten. Want het mág ook niet vergeten worden. Er zijn bijna driehonderd onschuldige mensen vermoord. Daarom vind ik het oplezen van de namen, en stilstaan bij deze dag, zo belangrijk."

Dat geldt voor veel meer mensen die iets dergelijks heftigs meemaken, weet psycholoog Bertine Mitima, die aan het ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum onderzoek doet naar herdenken. "Het is een bron van erkenning van het verlies, en een moment dat emoties die je normaal wegstopt, er mogen zijn. Dat maakt het voor veel mensen belangrijk, maar ook emotioneel."

Soms helpt het niet

Er zijn ook mensen die geen of minder baat hebben bij een herdenking. Mitima: "Je betrekt altijd mensen bij een herdenking, maar daarmee zijn er ook mensen die je niet uitnodigt. Of mensen die het niet eens zijn met de manier van herdenken."

Dat maakt volgens de onderzoeker het onderwerp 'herdenken' ook zo gevoelig.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Vijf jaar na MH17, en nog steeds even stil

Zo werd vorig jaar de MH17-herdenking nog groot georganiseerd, met hoogwaardigheidsbekleders, ambassadeurs, politici. Dit jaar is het kleiner, soberder. Komt door corona, maar het was ook al eerder zo afgesproken, omdat veel nabestaanden aangeven dat ze daar behoefte aan hadden.

Aantal nabestaanden nam af

"We zagen dat elk jaar het aantal nabestaanden een beetje afnam", zegt Piet Ploeg, voorzitter van Stichting Vliegramp MH17. "Dat is ook gezond, dat mensen hun eigen keuzes maken. Bovendien is het een enorme klus om de boel te organiseren, zeker als al die autoriteiten komen. Dan krijg je met veiligheidsplannen te maken, protocollen. Dus het is ook wel goed om het één keer in de vijf jaar weer groter te doen, en de jaren ertussen wat kleiner."

Waarbij Ploeg wil benadrukken dat er 'zeker geen sprake is' van zogenoemde herdenkingsmoeheid. "Het wil niet zeggen dat ze niet herdenken als ze niet naar Vijfhuizen komen."

Bovendien, zegt Ploeg, heeft elke herdenking nog een andere lading. "Vorig jaar was een soort lustrum, vijf jaar. Dat voelt anders dan vier jaar. En dit jaar is weer pittig omdat het grote MH17-proces is begonnen. Dat haalt oude herinneringen en moeilijke momenten naar boven."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Jeanne was geen 'tattoopersoon', maar toen stortte haar dochter neer met de MH17-vlucht

'Soms werkt het averechts'

Voor de meeste mensen is herdenken een fijne manier om verlies steeds een beetje beter te verwerken, weet onderzoeker Bertine Mitima. Maar dat geldt niet voor iedereen. Vooral bij mensen die posttraumatische stressklachten ervaren, kan een herdenking ook voor extra klachten en stress zorgen. "We zien bij die mensen vaak dat nachtmerries rondom de datum van de herdenking toenemen, mensen worden onrustiger, hebben concentratieverlies."

Voor deze betrokkenen maakt een herdenking de boel vaak nog veel verdrietiger, pijnlijker en moeilijker. "Als je op een bepaald level bent qua verwerking en acceptatie in je eigen leven, kun je een herdenking als iets positiefs ervaren. Maar ben je daar nog niet, dan kán het voor een negatieve spiraal zorgen."

Bij buitenstaanders

Psycholoog Mitima herkent herdenkingsmoeheid wel, 'maar dan vooral bij de mensen die het niet zelf hebben meegemaakt'. De buitenstaanders. Voor de directe nabestaanden blijft een herdenking, in welke vorm dan ook, hun hele leven lang vaak belangrijk. "Want die dag blijft ook hun hele leven lang beladen."

"Mensen denken dat het minder wordt", zegt Jeanne. "Het is niet 'pas' of 'al' zes jaar. Tijd verzacht soms, maar doet ook vaak heel erg veel pijn. Tijd maakt iemands afwezigheid heel voelbaar."

De vriendinnen van Astrid krijgen kinderen. Vrienden om Jeanne heen worden opa en oma. "Bij ons staat de tijd stil. Er staat op onze zolder een grote bak speelgoed die geen toekomst krijgt. Dat kan – en wil – ik niet vergeten."

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore