Letterzetter

Klein kevertje groeit door warm en droog weer uit tot enorme bomenkiller

22 mei 2020 17:58 Aangepast: 23 mei 2020 09:37
Gekapte slachtoffers van de letterzetter in Groesbeek. Beeld © Flip Franssen

Een klein kevertje met de bijzondere naam letterzetter is verantwoordelijk voor massale bomensterfte in Nederland. Door de droogte heeft het diertje vrij spel en daarom houden bosbeheerders hun hart vast. "Het gaat heel hard nu."

De letterzetter is niet groter dan een speldenknop en dankt zijn naam aan zijn levenswijze. De kever boort namelijk een gaatje in de boomschors en graaft vervolgens een compleet gangenstelsel in het cambium, het binnenste gedeelte van de boom.

Hiëroglyfen-spoor

"Daar haalt het kevertje zijn eten uit en legt het eitjes", zegt boswachter van Staatsbosbeheer Kees Jan Westra. "De gangetjes die de letterzetter maakt, lijken een beetje op hiëroglyfen, vandaar de naam."

Met al die gangen onderbreekt het kevertje de sapstroom van de boom. "Gezonde bomen overleven de letterzetter wel. Die maken hars aan waardoor de kever geen kans krijgt. Maar verzwakte bomen kunnen snel doodgaan."

Meerdere letterzetters aan het werk. Meerdere letterzetters aan het werk.

En daar ligt het probleem. Door de aanhoudende droogte in Nederland heeft de favoriete voedselbron van de letterzetter, de naaldboom, het moeilijk. Dit boomtype is niet gewend aan warm weer en weinig regen. De naaldbomen kunnen niet voldoende water uit de bodem opnemen, en verslappen. Daardoor beleeft de kever een opmars.

"De letterzetter komt al lang in ons land voor", verklaart Henk Siebel, ecoloog bij Natuurmonumenten. De kever is lang geleden samen met de invoering van de fijnspar (een naaldboom) meeverhuisd naar Nederland. "Deze boomsoort komt oorspronkelijk in berggebieden in Noord- en Midden-Europa voor, maar is voor de productie van naaldhout naar Nederland gehaald. De fijnspar is de absolute favoriet van de letterzetter."

Dat de kever verantwoordelijk is voor boomsterfte, is bekend. "Maar het gaat heel hard nu. De schaal waarop het gebeurt is groter."

Geen redding meer

Naarmate de letterzetter meer terrein wint in Nederland, krijgen natuurbeheerders signalen dat hij ook andere boomsoorten aantast. Zo weet Staatsbosbeheer dat de kever op de douglasspar en de grove den is gezien, en meldt Natuurmonumenten dat ook de lariks regelmatig slachtoffer is. Al deze boomsoorten zijn naaldbomen die het beste in een koel en nat klimaat groeien.

Een middel tegen de letterzetter-plaag bestaat niet. Als een boom niet in staat is om op eigen houtje de kever te overleven, is er geen redding meer.

Het gangenstelsel van de letterzetter onder de boomschors, met daarin larves van de kever. Het gangenstelsel van de letterzetter onder de boomschors, met daarin larves van de kever.

Het is lastig om in te schatten hoeveel bomen door de letterzetter ten onder zijn gegaan. Een goede graadmeter is het aantal hectare (100 meter bij 100 meter) bosgrond waarop bomen op grote schaal sterven. "We hebben krap 13 duizend hectare aan fijnspar in Nederland", vertelt Mart Jan Schelhaas van Wageningen University & Research (WUR). Dat is veel, maar het is maar een fractie (iets meer dan 3 procent) van al het Nederlandse bos.

Harde cijfers zijn er niet. Toch spreken bosgroepen (collectieven van particuliere bosbeheerders) over 'honderden' hectares die gekapt zijn sinds 2018.

Natuur- en productiebos

In de strijd tegen de droogte en de letterzetter wordt soms gekozen voor massale bomenkap. In andere situaties krijgt de natuur de ruimte om haar eigen gang te gaan. Het soort bos waarin de verzwakte bomen staan, speelt een belangrijke rol in deze beslissing. 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Onderzoekers: aanplanten nieuw bos kan opwarming aarde keren

Grofweg bestaan er twee soorten bos in Nederland: natuurbos en productiebos. Het eerste bos kenmerkt zich door een grote hoeveelheid verschillende boomsoorten bij elkaar. Natuurbeheerders doen hun best om hierin een zo groot mogelijke biodiversiteit te creëren. "Hoe meer soorten, hoe gezonder een bos", zegt ecoloog Siebel. "Want als er één boomsoort wordt aangetast, zijn er genoeg andere soorten om het verlies op te vangen."

Natuurmonumenten laat daarom de natuur in haar bossen ongemoeid. Door de letterzetter aangetaste bomen worden niet gekapt. "De boom valt om en met het dode hout dat blijft liggen, krijgen andere planten- en diersoorten weer de kans om te groeien." Alleen als de dode bomen langs bijvoorbeeld wandel- en fietspaden staan worden ze uit voorzorg gekapt.

Monocultuur

Dan is er nog het productiebos. Daar ligt de focus meer op houtproductie: zo snel mogelijk bomen laten groeien om te kappen voor hun hout. "Oude productiebossen hebben zoals dat heet een monocultuur", zegt Martijn Jansen van Bosgroep Noord-Oost Nederland daarover. "Dat zijn bossen met bomen van dezelfde soort en van dezelfde leeftijd."

Deze bossen krijgen door de droogte en de letterzetter de hardste klappen. "Binnen een paar weken kun je veel hectare kwijtraken."

Een aangetast fijnsparperceel: weinig naalden en weinig groen. Een aangetast fijnsparperceel: weinig naalden en weinig groen.

Inmiddels worden productiebossen meer divers ingericht. "Voor de gezondheid van een bos is een monocultuur niet best", zegt Jansen. "Daarom sturen we aan op meer diversiteit als een gekapt perceel opnieuw aangeplant wordt." 

Dat is een traag proces. "Een bos heeft tientallen jaren nodig om te groeien. Zo'n hervorming gebeurt niet van de een op de andere dag."

Nieuwe strategie

De boomsterfte van vandaag leidt daarom tot betere overlevingskansen voor morgen. In het kader van de Bossenstrategie, in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), onderzoeken meerdere partijen onder meer het beste bosbeleid.

Ecoloog Siebel: "Je weet dat de extremen in het klimaat alleen maar zullen toenemen. Om dat het hoofd te bieden, is een nieuwe strategie nodig. De massale boomsterfte van nu brengt dat in een versneld proces."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Droogtealarm: brandgevaar in natuur en alom sproeiverboden

Op schema voor droogterecord

De droogte in Nederland kan dit jaar historisch worden. Volgens Maurice Middendorp van Buienradar zijn de buitjes die vandaag overwaaien niet meer dan een druppel op een gloeiende plaat.

"Op dit moment is het gemiddelde neerslagtekort in Nederland 124 milliliter. Dat staat gelijk aan 124 liter water per vierkante meter. Dat is behoorlijk." Vergeleken met het jaar 2018, ook een droog jaar, is het tekort nu 50 milliliter neerslag groter. "En zelfs op het schema van het recordjaar 1976 lopen we voor."

De eindstand van de droogte wordt doorgaans rond augustus en september bepaald. Er kan dus nog veel veranderen. "Het is lastig om een inschatting te maken hoe droog 2020 wordt. Maar de komende twee weken is de kans in ieder geval klein dat het neerslagtekort kleiner zal worden. Daarvoor gaat de zon te veel schijnen."

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore