'Medeplichtig aan 5000 moorden'

Voormalig SS-bewaker (93) alsnog voor rechter: 'Moord verjaart niet'

17 oktober 2019 07:53 Aangepast: 23 oktober 2019 16:38
Vorig jaar stond een andere voormalig kampbewaarder terecht in Münster (archieffoto). Beeld © DPA

De Duitse Bruno D. was nog geen achttien toen hij tijdens de Tweede Wereldoorlog als bewaker werd aangesteld in vernietigingskamp Stutthof. Ruim 70 jaar later staat hij voor de rechter. Hij wordt ervan verdacht medeplichtig te zijn aan de moord op ruim 5000 gevangenen. "Hij was daar en hij wist wat er gebeurde."

Bruno D., inmiddels 93, moet zich vandaag bij de rechtbank in Hamburg verantwoorden. Daarmee begint een van de laatste rechtszaken tegen oud-SS'ers uit het nazi-tijdperk.

Waar wordt D. van verdacht?

De hoogbejaarde D. wordt ervan verdacht als SS-bewaker gewerkt te hebben in concentratiekamp Stutthof, in de buurt van Gdansk, Polen. Hij zou daar tussen augustus 1944 en april 1945 betrokken zijn geweest bij de moord op 5230 gevangen, waaronder veel Joden.

De gevangenen stierven daar een gruwelijke dood in de gaskamers, of door giftige injecties in het hart, honger, ziektes zoals tyfus of marteling.

'Niet schuldig'

D., die ten tijde van de moorden 16 of 17 was, heeft in een eerdere verklaring toegegeven dat hij aanwezig was in het kamp en dat hij wist dat er mensen in gaskamers werden geduwd. Ook zei hij dat hij lichamen in het crematorium had verbrand. Toch vindt hij zichzelf niet schuldig. "Het had geen zin om daar weg te gaan, want als ik was vertrokken, hadden ze wel iemand anders gevonden." 

En dat is een veelgehoord argument van oorlogsmisdadigers, zegt dr. Johannes Houwink ten Cate, emeritus hoogleraar Holocaust en Genocidestudies van de Universiteit van Amsterdam.

'Medelijden met zichzelf'

"Het is meestal zo dat oorlogsmisdadigers medelijden hebben met zichzelf. Waarom zijn al die anderen, die ook meededen of zelfs een grotere rol hadden, hier niet in de rechtbank? Ze voelen zich vaak slecht behandeld en zien zichzelf als een kleine een pion in een groot schaakspel. Ze denken: ik werd ook maar gestuurd." 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Voormalig concentratiekampbewaker (94) ontkent in rechtbank nazi te zijn geweest

Maar dat is te makkelijk, vindt Houwink Ten Cate. "Als je echt graag overgeplaatst had willen worden, dan kon dat. En je kon natuurlijk deserteren. Het was niet zo dat je als Duitser meteen tegen de muur werd gezet als je ergens niet aan meewerkte. Het zogeheten Germaanse ras bood wat dat betreft bescherming." 

Late gerechtigheid

Volgens Houwink Ten Cate is het dan ook goed dat D. zich alsnog voor de rechtbank moet verantwoorden voor zijn daden, al is het ruim 70 jaar later. "Hij was daar, en hij wist wat er gebeurde. Moord verjaart niet. Late gerechtigheid is ook gerechtigheid."

Een archieffoto van een inspectie van het crematorium van Stutthof. Daar werden elke dag 50 lijken in verbrand. Een archieffoto van een inspectie van het crematorium van Stutthof. Daar werden elke dag 50 lijken in verbrand.

De officier van justitie zal volgens Houwink Ten Cate gaan zeggen dat het feit dat Bruno D. als bewaker in het kamp bleef werken, hij er voor zorgde dat mensen niet konden ontsnappen en dus vermoord werden. "Ook al heeft hij niet misschien zelf iemand vermoord, als je niet je best doet om daar weg te komen hou je het systeem willens en wetens in stand."

Jarenlang vrijuit

Maar waarom heeft het zo lang moeten duren voor het tot een rechtszaak kwam? "Duitsland is in het begin terughoudend geweest met het berechten van SS'ers. Jarenlang hebben ze alleen mensen veroordeeld die daadwerkelijk een moord op hun geweten hadden. Dus de mensen die de trekker overhaalden of de motoren bedienden in de gaskamers, en natuurlijk de Waffen-SS. Die hadden het meeste op hun geweten." 

Maar de hogere generaals, bewakers en medewerkers met een kleinere rol, die niet direct aan een concrete moord gelinkt konden worden, werden jarenlang niet bestraft. Veel oorlogsmisdadigers uit de Tweede Wereldoorlog konden daardoor na de oorlog relatief ongestoord hun leven voortzetten. Sommigen konden hun leven oppakken in Duitsland, of emigreerden naar Zuid-Amerika of naar de Verenigde Staten. 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

71 jaar na het concentratiekamp, krijgt Cor eindelijk de brieven van zijn vrouw

Maar daar kwam vanaf 2011 verandering in. "Vanaf dat moment was het voor de Duitse justitie geen vereiste meer dat verdachte oorlogsmisdadigers direct konden worden gelinkt aan een slachtoffer. Als bewezen kon worden dat iemand door zijn gedrag had meegewerkt aan de instandhouding van het systeem, was dat voldoende om zo iemand te vervolgen. Sinds die tijd zijn meerdere oorlogsmisdadigers alsnog berecht."

Deze oorlogsmisdadigers stonden de afgelopen jaren alsnog terecht:

  • John Demjanjuk was de eerste die op basis van die wijziging in 2011 in Duitsland veroordeeld. Hij zou medeverantwoordelijk zijn geweest voor de dood van 27.900 joden. "Er was geen direct bewijs voor een specifieke misdaad die Demjanjuk zou hebben gepleegd, maar hij werd destijds toch veroordeeld voor het feit dat hij bewaker was in een kamp waar tienduizenden mensen zijn vermoord."

  • Ook de 'boekhouder van Auschwitz' Oskar Gröning heeft in 2015 een celstraf gekregen van vier jaar. Gröning was volgens de rechter in Lüneburg medeplichtig aan de moord op 300.000 mensen in concentratiekamp Auschwitz.

  • In juni 2016 werd Reinhold Hanning, een 94-jarige voormalige kampbewaker van Auschwitz, veroordeeld tot vijf jaar cel. Hij werd schuldig bevonden aan medeplichtigheid aan de dood van 170.000 mensen in het vernietigingskamp.

Tijd dringt

Op dit moment zijn nog een aantal andere oud-SS'ers, die hoogbejaard alsnog voor de rechter moeten verschijnen. "Het proces dat nu begint tegen Bruno D., zal een van de laatsten zijn. Ik weet dat er nog een aantal zaken in voorbereiding zijn, want de tijd begint te dringen: steeds meer verdachten overlijden voor het tot een vervolging komt."

Het moment dat de hoogbejaarde Oskar Gröning de rechtbank binnenkwam in 2015 Het moment dat de hoogbejaarde Oskar Gröning de rechtbank binnenkwam in 2015

Mogelijk achter de tralies

Het proces tegen Bruno D. zal maanden in beslag nemen, er zijn zittingen gepland tot en met december. Vanwege de zwakke gezondheid van D. zullen de zittingen beperkt blijven tot twee a drie uur per dag.

Omdat D. ten tijde van de misdaden 16 of 17 aar oud was, zal hij worden berecht in een jeugdrechtbank met verschillende richtlijnen voor veroordeling. Als hij schuldig wordt bevonden, kan hij nog steeds tijd achter de tralies belanden.

'Laat hem rustig doodgaan'

Niet iedereen vindt dat oud-SS'ers op latere leeftijd alsnog berecht moeten worden. In een eerder interview zei Ernst Verduin, die zelf het concentratiekamp in Auschwitz overleefde, dat hij het 'absurd vond at oud-SS'er Oskar Gröning in 2015 alsnog berecht werd. Hem werd aangerekend dat hij bagage van Joden had opgeruimd en hun geld naar de SS-centrale in Berlijn stuurde. 

"Ik vind dat dat niet past bij een rechtsstaat. Dan hadden ze dat eerder moeten doen", zei Verduin daarover in 2015. "Dit is het paard achter de wagen spannen. Wat mij betreft hoeft de man niet alsnog de gevangenis in. Hij is 93, laat hem rustig doodgaan. Klaar uit."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Auschwitz-overlevende: Laat oud-SS'er rustig doodgaan

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore