9/11

Waar was jij toen het gebeurde? (En waarom weten we dat nog zo goed?)

11 september 2019 13:44 Aangepast: 11 september 2019 14:38
Het moment dat het vliegtuig de Twin Towers in vloog. Beeld © AFP

Waar was jij toen de Twin Towers instortten? Het is vandaag een veelgestelde vraag, omdat het precies achttien jaar geleden is dat de wereld werd opgeschrikt door de aanslag. Hoe kan het dat we nog precies weten waar we waren?

Op sociale media vertellen mensen waar ze achttien jaar geleden, op 'nine eleven', waren: 

Anne stapte met haar zus in de auto na het boodschappen doen, toen ze het hoorden op de radio.

Abbie zat in Nijmegen bij zijn vriendin op de kamer. 

Nasimah gaf sportles aan senioren, in het halletje van de sportschool stond de tv aan.

Daan zat in een collegezaal op de universiteit in Amsterdam. "Een vriend kwam binnenlopen om het nieuws te vertellen." 

Geert zat bij de tandarts, waar de radio hard aan stond. 

Kim zag bij de V&D op tientallen grote tv-schermen tegelijk 'dat vliegtuig in die torens boren'. "Vergeet ik nooit nooit meer." 

Waarom delen we het zo graag?

Onder andere Rumag plaatste de vraag op zijn Facebookpagina, en acteur Abbie Chalgoum tweette het.

Hoe kan het dat we dat nog weten? En waarom willen we dat zo graag delen? 

Flitslicht

Ineke Wessel, psycholoog aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), deed hier onderzoek naar. "Zo'n herinnering noemen we een flashbulb memory, een flitslichtherinnering", vertelt ze.

Dat woord werd voor het eerst beschreven in 1977, toen onderzoekers vroegen aan Amerikanen waar ze waren toen ze hoorden dat John F. Kennedy werd vermoord. 

De uitkomst: waar ze het nieuws hadden gehoord, en de omstandigheden op dat moment, bleken in hun geheugen gegrift. Wessel: "Dat zie je vaker bij groot nieuws. Mensen weten het nog precies en kunnen het heel levendig navertellen."

Een rouwstoet met het lichaam van de vermoorde president Kennedy. Een rouwstoet met het lichaam van de vermoorde president Kennedy.

'Iedereen voelde: dit is groot'

Dat komt omdat zulk nieuws groot is en consequenties heeft. "Bijvoorbeeld 9/11", zegt Wessel. "Als zoiets gebeurt, dan voel je meteen aan: dit heeft gevolgen." Voor families in de eerste plaats, voor een land, maar ook voor de wereldorde. "Er werd een supermacht aangevallen."

Als het nieuws je persoonlijk raakt, of de groep raakt waar je je in bevindt, dan heeft zo'n gebeurtenis meer impact op je. Dat ontdekte Wessel toen ze onderzoek deed naar de herinneringen aan de Fukushima-ramp. 

"We ondervroegen Denen, Duitsers en Nederlanders. Denen zijn in hun land niet bezig met kernenergie, Nederlanders staan er een beetje positief tegenover en Duitsers zijn zeer fel tegen kernenergie."

En wat bleek uit het onderzoek? Meer Duitsers dan Denen of Nederlanders hadden flitslichtherinneringen aan het nieuws over de ramp overgehouden.

Verklaring

Een verklaring hiervoor kan zijn dat we stressvolle momenten beter onthouden dan neutrale situaties. Dat komt omdat je stresshormonen aanmaakt als je iets negatiefs meemaakt en die zorgen voor een goed geheugen.

Wessel: "Dat is evolutionair gezien wel te verklaren, want vroeger had je natuurlijk meer overlevingskans als je onthield wat gevaarlijk was."

Het overdonderende verrassingseffect – nieuws dat ineens rauw op je dak komt – maakt ook dat we het beter onthouden. En we delen het graag, omdat we het fijn vinden het gevoel te hebben dat we 'erbij waren'. Bovendien zorgt het voor verbintenis onder mensen. 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Bijna 18 jaar na 9/11: nieuw slachtoffer geïdentificeerd

Betrouwbaar of niet?

Maar, hoe secuur zijn die herinneringen? Wessel lacht: "Heel veel mensen dénken dat ze heel secuur zijn, maar dat is écht niet zo. Het kan best zijn dat je er heilig van overtuigd bent dat je op je werk was toen je van de aanslag hoorde, maar dat je in werkelijkheid thuis was."

Er zijn verschillende onderzoeken gedaan waarbij aan mensen herhaaldelijk, over een langere periode, naar dezelfde herinneringen werd gevraagd. De herinneringen bleken te veranderden, de omstandigheden werden iedere keer anders.

Spoiler

"Er zijn mensen die op een gegeven moment beweerden dat ze op tv het vliegtuig in de Bijlmer hebben zien neerstorten, in 1992. En er zijn mensen die ervan overtuigd zijn dat ze beelden hebben gezien van de moord op Pim Fortuyn."

Spoiler: van beide nieuwsgebeurtenissen zijn geen beelden. Geen video's van het moment dat het gebeurde, geen foto's, geen geluidsopnames: helemaal niets. 

Ravage na de Bijlmerramp in Amsterdam, 1992. Ravage na de Bijlmerramp in Amsterdam, 1992.

Hoe je geheugen werkt

Marcel van Hout, hoogleraar psychologie aan de Universiteit Utrecht, legt uit hoe dat kan. "Zo'n flitslichtherinnering wordt aangevuld met dingen die we in de media zien." Bijvoorbeeld de foto van het lichaam van Pim Fortuyn op de grond, na de moord.

Daardoor gaan we nadenken over de gebeurtenis. We gaan bedenken hoe dingen er misschien uit hebben gezien. "Dan zijn er in je geheugen twee soorten sporen: de dingen die je hebt bedacht, en de dingen die je écht hebt gezien."

Een politieagent op de plek waar Pim Fortuyn werd vermoord. Een politieagent op de plek waar Pim Fortuyn werd vermoord.

Is het erg? 

Als je er dan een paar keer aan denkt, dan kunnen die twee sporen in elkaar overlopen en weet je niet meer wat echt is gebeurd en wat niet. "Daardoor krijg je een herinnering die niet helemaal klopt."

Is dat erg, dat dit soort herinneringen niet zo betrouwbaar is als we denken? Van Hout denkt van niet. "De betekenis van de herinnering blijft hetzelfde: er is een afschuwelijke aanslag op de Twin Towers gebeurd. Zo'n gebeurtenis mag niet vergeten worden. En dat doen we dus ook niet."

Ingeborg was het enige Nederlandse slachtoffer op 9/11

'Haar zorgzaamheid werd haar fataal'

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore

`