Zondaginterview

Sander redde kindslaven: 'Mijn idealen waren belangrijker dan mijn eigen leven'

21 oktober 2018 06:55 Aangepast: 21 oktober 2018 08:55
Beeld © Eigen foto

Met gevaar voor eigen leven haalde Sander de Kramer (45) honderden kinderen uit de diamantmijnen in Sierra Leone. Hij bouwde er elf scholen en redde ongeveer 200.000 mensen uit de ergste armoede. Hij is een volksheld in het land. "Nederland is mijn thuis, in Sierra Leone wil ik sterven."

"Voor me stonden tientallen kinderen, sommigen nog geen vijf jaar oud, met van die dikke oedeembuiken met zware zakken zand op hun hoofd. Ze zaten onder de modder en hadden niks aan. Sommigen waren het zand aan het zeven, op zoek naar diamanten. Ze hadden zo’n lege blik in hun ogen." Sander vertelt over zijn eerste keer in Sierra Leone. Hij is zichtbaar aangedaan.

Elf jaar geleden las Sander als journalist van De Telegraaf de Human Development Index van de Verenigde Naties, een ranglijst van de meest en minst ontwikkelde landen ter wereld, en zag dat Sierra Leone onderaan bungelde. Hij besloot erheen te gaan en een reportage te maken over de leefomstandigheden van de bewoners. "Ik begon in de hoofdstad Freetown, maar iemand zei: 'Als je de grootste schande van de wereld wilt zien, moet je naar het zuidoosten, naar de diamantmijnen.'"

Kindslaven die Sander in de mijn aantrof. Veel kinderen hebben een opgezette oedeembuik van honger en ondervoeding. Kindslaven die Sander in de mijn aantrof. Veel kinderen hebben een opgezette oedeembuik van honger en ondervoeding.

Louche diamanthandelaren

Sander vertelt zijn verhaal in het Zalmhuis, een stijlvolle brasserie aan de Maas in Rotterdam. In deze stad was hij tien jaar lang hoofdredacteur van de straatkrant. Hij nodigde dak- en thuislozen uit op de redactie en was bondscoach van het nationale daklozenelftal. In de brasserie heeft hij een vaste werkplek, links in de hoek. Bij binnenkomst worden medewerkers joviaal begroet met 'makker' en 'gozer'. Het lijkt alsof hij iedereen kent.

Dan wordt hij weer serieus en vertelt hij over de rebellen die tijdens de 11 jaar durende burgeroorlog plunderend van dorp tot dorp door het gebied zijn gegaan. "Ze vermoordden alle ouders en lieten baby’s in brandende huizen achter. Kinderen vanaf vijf jaar werden meegenomen en gerekruteerd als kindsoldaten. Ik probeerde me het gekletter van mitrailleurs en Kalasjnikovs voor te stellen."

Na de oorlog zijn deze kwetsbare kinderen geronseld door louche diamanthandelaren, die ze voor nog geen dubbeltje per dag lieten graven. "In het Westen schuiven we dit luxe steentje aan elkaars vinger als teken van ultiem geluk. Aan de andere kant van de lijn wordt het opgegraven door de meest doodongelukkige weeskinderen. Krankzinnig."

Lees verder onder kader

Burgeroorlog

Het West-Afrikaanse land Sierra Leone telt officieel 7 miljoen inwoners. Ongeveer driekwart van hen leeft onder de armoedegrens. De gemiddelde levensverwachting voor zowel mannen als vrouwen is het laagste van de wereld, ongeveer 50 jaar. Van 1991 tot 2002 werd het land geteisterd door een bloedige burgeroorlog, grotendeels gefinancierd met 'bloeddiamanten'.

Sander vroeg wie er naar school wilde. Iedereen stak z’n vinger op. Sander vroeg wie er naar school wilde. Iedereen stak z’n vinger op.

‘Hoe kom ik hier levend uit?’

Na zijn eerste reis kon Sander terug in Rotterdam de slaap niet vatten. Hij deed zichzelf de belofte: al wordt dit mijn dood, ik ga deze kinderen uit de mijnen halen. Niet veel later vloog hij terug. Hij wilde inventariseren hoeveel kinderen er ongeveer in de mijnen werkten. Hij sprong bij een hulpverlener achter op een brommer en reed met een groepje diep de jungle in. "We kwamen bij een groezelig politiecheckpoint. Die gozer vroeg wat we kwamen doen. 'We komen die uitgebuite mijnwerkers redden', zei de hulpverlener. Na wat gesteggel mochten we doorrijden."

Vlak achter het checkpoint was de mijn. Eerst waren de mijnbazen nog aardig, ze dachten dat de groep diamanten kwam kopen. "Maar het nieuws dat wij als pottenkijkers kwamen, verspreidde zich razendsnel en we voelden de sfeer omslaan. Voor ons verzamelde zich een knokploeg met grote machetezwaarden. Rennend verlieten we de mijn en we sprongen op de brommer. Maar we botsten weer tegen die politieagent op. Die gozer gaat me opsluiten, dacht ik. Wat ben ik toch een naïeve eikel. Hoe kom ik hier levend vandaan?" Hij kocht de agent om en verliet met trillende benen de jungle.

Geld smokkelen

In Nederland startte Sander de Sunday Foundation, waarmee hij geld ophaalt voor Sierra Leone. De eerste keer smokkelde hij 40.000 euro de grens over in een linnen broek waar zijn schoonmoeder geheime zakjes in had genaaid. "Mensen hadden me gewaarschuwd: geld overmaken net na de burgeroorlog is misschien niet een heel goed idee. Toch maakte ik 200 euro over. Dat was - whoop - zo weg."

Hoe meer reizen hij naar het land maakte, hoe meer hij groeide als hulpverlener. Het lukte hem om de Paramount chiefs, de hoogste bazen van de provincie, achter hem te krijgen. Samen met lokale bouwvakkers bouwen ze scholen in jungleplaatsen. "De dichtstbijzijnde school lag voor sommige kinderen soms acht kilometer verderop. Voor kleine kinderen is elke dag zestien kilometer lopen te ver en te gevaarlijk. De zwarte mamba, een van de giftigste slangen ter wereld, zit daar."

Kinderen voor hun school. Een van hen luidt de schoolbel. Kinderen voor hun school. Een van hen luidt de schoolbel.

Scholen in de jungle

De scholen worden gebouwd door ex-kindsoldaten die via de foundation het vak van bouwvakker hebben geleerd. "Mooi hè, dat ex-kindsoldaten scholen bouwen voor oorlogsslachtoffers." In de scholen werken geen expats of blanke vrijwilligers, maar lokale leraren die een extra opleiding hebben gekregen. De uniformen zijn gemaakt door ex-prostituees uit Freetown.

De pleegouders waar de kinderen woonden die in de diamantmijnen werkten, kregen maandelijks een bijdrage om de kinderen naar school te laten gaan. "Dat was hoger dan die paar dubbeltjes die ze in de mijn verdienden. De kinderen gingen niet meer naar de mijn, maar naar de nieuwe, kleine dorpsscholen."

"De tienermeisjes zijn een kwetsbare groep. Nu gaat een groot deel van hen naar school." "De tienermeisjes zijn een kwetsbare groep. Nu gaat een groot deel van hen naar school."

Allemaal geslaagd

Een voor een kwamen de scholen uit de grond. Steeds meer kinderen kregen gratis onderwijs. Niet alleen diamantkinderen profiteerden. Er werd ook een school gebouwd voor gehandicapte jongeren en een voor meisjes, want die worden vaak thuisgehouden om te helpen in het huishouden. "Veel meiden worden als tiener zwanger en doen dan niks meer. Voor hen bouwden we de 'Secundary school for Girls'." Alles is gratis: onderwijs, de uniformen en de schoolspullen.

"De chiefs kloppen letterlijk op deuren aan en zeggen tegen de ouders of pleegouders: 'Jouw meisje is net zo belangrijk als jouw jongen.' Deze meiden willen ook graag een toekomst, ze doen hard hun best." De eerste klas van 48 meiden heeft examen gedaan, ze zijn allemaal geslaagd. Met een slagingspercentage van 100 procent is de school de beste van de regio. "De vrouwen krijgen nu de kans om te studeren."

Diamantmijnen worden rijstvelden

Na de oorlog en de ebola-epidemie had de bevolking niks meer. Veel mannen waren overleden en vrouwen konden niet voor hun gezin zorgen. Sander verving samen met de plaatselijke bevolking de diamantmijnen voor rijstvelden en plantages met cassavebladen en zoete aardappel, waar de lokale bevolking nu werkt. "Via microkredieten en gereedschap krijgen we de gemeenschap weer aan de slag. Iemand kan weer smid of timmerman worden en zo zelf zijn eigen geld verdienen."

Sander maakt met al deze liefdadigheid ook vijanden. De mijnbazen waren niet blij dat de jonge werknemers naar school gingen. "Ze worden 'the vultures' genoemd, de gieren. Ze zijn nietsontziend. De grond in Sierra Leone zit vol diamanten. Stop er een schep in en je kunt er wat vinden. Maar de grond is van de overheid en diamantgraven is illegaal. Je kunt de diamantbazen vergelijken met de Nederlandse onderwereld, met hen moet je ook geen ruzie maken."

"De rechterhand van Salomon werd door rebellen afgehakt. Nu is hij kleermaker en keeper van het voetbalelftal voor geamputeerden." "De rechterhand van Salomon werd door rebellen afgehakt. Nu is hij kleermaker en keeper van het voetbalelftal voor geamputeerden."

Chief Ouwe Dibbes

Sander weet dat diamanthandelaren boos zijn omdat hij de handel kapot heeft gemaakt. "Bij mijn hut in het zuiden heb ik een beveiliger met een AK47 die me beschermt." Dat was nodig toen een onbekende donkere SUV onverwacht het terrein op kwam rijden. "Onze soldaat maakte een rits van kogels op de grond voor de auto en richtte zijn geweer daarna op de voorruit. De auto reed weg. Tot op de dag van vandaag weten we niet wie dit was."

Zijn veiligheid was de grootste reden dat hij 'ja' zei toen de bevolking hem in twee provincies wilde kronen tot chief van het hele gebied. "Dat hoefde niet per se van mij, maar de beschermde status die je als chief hebt, was wel handig." Als hij zegt dat hij Chief Ouwe Dibbes is, zo noemt de lokale bevolking hem, dan behandelen mensen hem met respect en gaan hekken voor hem open. "Deze functie is een beslissing van alle chiefs samen. Een slimme zet ook, want omdat ze me chief hebben gemaakt, heb ik ook verantwoordelijkheid."

Sander met de 'honory cap'. Aan de witte flap kun je zien hoe hoog de chief in rang is. Sander met de 'honory cap'. Aan de witte flap kun je zien hoe hoog de chief in rang is.

Geveld door een tropisch virus

De scholen die gebouwd zijn, leven van het geld van de foundation van Sander. "Het is mijn streven om de scholen binnen drie tot vijf jaar financieel onafhankelijk te maken van de stichting. Maar de beloftes van de lokale overheid om de salarissen van leraren over te nemen, zijn nog steeds niet nagekomen." De scholen worden nu door donateurs betaald.

De druk op Sanders schouders wordt pas goed zichtbaar als hij in 2013 door een tropisch virus wordt geveld. Ook had hij een enorme piep in zijn hoofd. "'M’n kop is kapot', zei ik tegen mijn vrouw." Het bleek dat zijn evenwichtsorganen voor vijftig procent waren beschadigd. Na een jaar was er nog steeds geen enkele verbetering. "Ik kon bijna niet lopen, alles draaide. Er was niks meer van me over."

Dat Sander Paramount chief werd, was voorpaginanieuws in de landelijke krant. Dat Sander Paramount chief werd, was voorpaginanieuws in de landelijke krant.

'Ik kom om te sterven'

"Ik belde met de directeur in Sierra Leone en zei: 'Ik kom eraan, maar ik kom om te sterven'. Ik had de Oxazepammetjes al opgespaard. Later belde de directeur terug: ik heb 10.000 mensen gevonden die jij hebt geholpen. We gaan met z'n allen voor je bidden. Deze mensen kon ik toch niet in de steek laten?"

Sander hield vol en na twee jaar namen de evenwichtsproblemen eindelijk af. De piep bleef. Het weerhield Sander er niet van om nog eens het vliegtuig naar Sierra Leone te pakken. "Ik kan me niet neerleggen bij het onrecht daar, dus telkens ging ik terug. Mijn idealen waren belangrijker dan mijn eigen leven."

Sander in zijn dorp in Sierra Leone. Sander in zijn dorp in Sierra Leone.

Leven in twee werelden

Sander leeft in twee werelden. Een primitieve hut in Sierra Leone zonder stromend water en elektriciteit en een arbeiderswoning in een volkswijk in Rotterdam waar hij met zijn vrouw Wendy, dochter Sanne (19) en zoon Krijn (3) woont. In Nederland werkt hij als tv-maker en columnist. Hij geeft toe dat zijn dochter Sanne hem niet altijd gezien heeft in haar jeugd. "Soms was ik maanden weg, maar als we samen waren, hadden we echt quality-time."

Zijn vrouw Wendy staat helemaal achter hem. "Mijn vrouw weet dat ik een goede antenne heb voor veilig en onveilig. Ze is zelfs een paar keer mee geweest toen het veilig was." Zijn project in Sierra Leone is zijn levenswerk geworden. Zijn avonturen zijn opgeschreven in het onlangs verschenen boek Chief Ouwe Dibbes. "Laatst zag ik in een grote groep kinderen terug. Toen ik sommige kinderen ontmoette, hadden ze wallen onder hun ogen, een oedeembuik en je kon hun ribben tellen. Nu lopen ze op gesponsorde Cruijff-schoentjes en gaat de eerste lichting naar de universiteit, daar ben ik zo ongelooflijk trots op."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Diamant levert bevolking Sierra Leone miljoenen op

RTL Nieuws / Linda Samplonius

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore