Nederland

10 jaar na Fitna: 'Achteraf een vrij waardeloze film, maar iedereen was als de dood'

27 maart 2018 07:50 Aangepast: 29 april 2018 04:29
Beeld © ANP

"Het was een vrij waardeloze film, maar de angst dat de pleuris uitbrak was enorm." Precies tien jaar geleden wachtte ons land in spanning op de première van de film Fitna: een aanklacht van PVV-leider Geert Wilders tegen de islam en moslims. Hoofdrolspelers blikken terug.

Sinds het moment dat Geert Wilders zijn film Fitna had aangekondigd, stond de boel op scherp, herinnert Guusje ter Horst, oud-minister van Binnenlandse Zaken zich. "Onze eerste aandacht ging uit naar de maker zelf. Samen met Hirsch Ballin heb ik een gesprek met Wilders gehad. Vooral om hem op de risico's te wijzen", zegt Ter Horst.

Ook werd er geprobeerd om meer duidelijkheid te krijgen over de film. Zonder resultaat, herinnert Ter Horst zich. "We hoorden dat in de film de Koran misschien wel zou worden verbrand. Het ergste voor een moslim wat je kunt doen. Maar Wilders gaf ons weinig duidelijkheid. Daarom hebben we de vertoning van Fitna als zeer risicovol ingeschat. We voelden ons als regering erg verantwoordelijk en wilden er alles aan doen om de effecten zo gering mogelijk te houden."

Miniatuurvoorbeeld
Oud-minister Hirsch Ballin en premier Balkenende tijdens het debat dat volgde nadat Fitna uitkwam, maart 2008.

Spannende en dreigende situatie

Ook arabist Maurits Berger, destijds werkzaam voor instituut Clingendeal, herinnert zich 'dat iedereen als de dood was'. "Ik had destijds veel contact met de politie en Buitenlandse Zaken. Zij bereidden zich voor op het ergste. Het was de periode waarin de Deense cartoons over Mohammed ook al voor veel woede had gezorgd in de moslimwereld. Theo van Gogh was vermoord. Er hing een enorme spanning in de lucht."

Ella Vogelaar, destijds minister van Wonen, Wijken en Integratie, herinnert zich die spanning ook nog. Vanaf het moment dat Wilders de film had aangekondigd, is de regering volgens haar direct om de tafel gaan zitten. "We hebben alle religieuze organisaties in het land uitgenodigd voor een gesprek. De-escaleren, was het beleid. De boodschap: als regering namen we duidelijk afstand van de film en bij strafbare elementen zouden we actie ondernemen."

Oud-minister Ter Horst vult aan: "Alle burgemeesters hebben we een brief gestuurd. Om hen te waarschuwen en om in hun gemeente op signalen van onrust te letten."

Miniatuurvoorbeeld
Frits Barend zond destijds als enige de film uit op zijn tv-kanaal.

Fitna uitzenden

Wilders wilde Fitna op televisie uitzenden. Maar zowel bij de publieke omroep als bij de commerciële zenders ving hij bot vanwege de eisen de film integraal, zonder onderbreking en zonder beoordeling door de redactie vooraf te kunnen uitzenden. Daarom koos hij ervoor de film online uit te zenden. Amper drie uur na de verschijning hadden drie miljoen mensen de film al gezien.

Frits Barend, destijds mede-oprichter van de toenmalige tv-zender Het Gesprek, zond de film wél uit. Een moeilijke keuze? "Niet echt. Wij vonden het eigenlijk onzin dat geen enkele omroep de film durfde uit te zenden", stelt Barend. "Ik was erg benieuwd. En we dachten: dan is de rest van de samenleving dat ook. We hebben wel onderzocht of het uitzenden gevolgen zou kunnen hebben op ons privéleven. Ik wilde niet met angst over straat."

Barend vervolgt: "We waren het er al snel over eens; uitzenden! Bovendien kennen we in ons land vrijheid van meningsuiting. En Wilders is nu eenmaal democratisch gekozen door het volk. Na het uitzenden van Fitna, hadden we wel meteen live een debat over de film op onze zender."

Bekijk hier de beelden:

Vooraf leidde het tot veel commotie in het binnen- en buitenland.

Spanningen in Indonesië

Ook in het buitenland zorgde de komst van Fitna voor spanningen. Vanuit moslimlanden als Iran kwamen zorgelijke signalen binnen, herinnert oud-minister Guusje ter Horst zich. Ook in Indonesië, het grootste moslimland van de wereld, was het onrustig.

Nikolaos van Dam, destijds ambassadeur in Indonesië, vertelt: "Vanaf het moment dat Wilders zijn film bekendmaakte, ontstonden er onlusten bij radicale Indonesische organisaties." Van Dam vervolgt: "Ik had een doel: die spanning in Indonesië wegnemen."

De ambassadeur voerde veel overleg met Den Haag. Dat de Nederlandse regering zich duidelijk distantieerde van de film, was een goede keuze, vindt Van Dam. "Daardoor hadden we de goodwill bij de moslimorganisaties. Dat hielp enorm." 

Thumbnail
Guusje ter Horst stuurde destijds alles burgemeesters een brief over de film. 

Eigen koers

Van Dam koos voor een duidelijke koers: veel communiceren met de moslimorganisaties. "Ik had goede contacten met moslimgemeenschappen in Indonesië. Zij nodigden mij uit voor gesprekken over de film. Ook de Indonesische overheid wilde de spanning weghalen. Communicatie is dan essentieel." 

Nadat de film uitkwam, waren er grote demonstraties voor de Nederlandse ambassade in Indonesië, herinnert de oud-topdiplomaat  zich." Er waren dreigingen her en der.  Van Dam gaf destijds een persconferentie op de nationale tv die door miljoenen mensen werd gevolgd. "Het is gelukkig altijd bij dreigementen gebleven. Al was het ontzettend spannend, het is goed afgelopen."

Wel stelde Wilders Kamervragen met als doel om Van Dam uit Indonesië te krijgen. Dat is nooit gebeurd. "Een eer", vindt Van Dam nog altijd.

Miniatuurvoorbeeld
Protesten in Jakarta nadat Fitna tien jaar geleden uitkwam.

Waardeloze film

Ook In Nederland bleven grote escalaties na het uitkomen van Fitna uit. Volgens oud-minister Vogelaar was dat te danken aan het beleid dat de overheid had ingezet. "De volgende dag zijn we meteen met allerlei geestelijke organisaties om de tafel gaan zitten. Daaruit bleek dat ook de moslimorganisaties heel rustig op de film hadden gereageerd. Het was Wilders niet gelukt om echt te provoceren." 

Ook Guusje ter Horst vindt dat de regering destijds goed heeft gehandeld. "De film heeft niet tot rellen geleid. Hoe we dit als regering hebben aangepakt, daar kijk ik goed op terug." Wilders heeft ze nooit meer gesproken over de film.  

Ook Frits Barend herinnert zich weinig commotie. 

Effect valt tegen

Wat het effect van de film is geweest, waar tien jaar later nog over wat gepraat? Volgens arabist Berger is de film een belangrijke mijlpaal geworden in de verhouding tussen de moslimwereld en het westen. "De film heeft, samen met de Deense cartoons, een groter effect gehad dan eigenlijk zou moeten", vindt hij. "Het was een schokkende film maar minder heftig dan verwacht. We waren dan ook op het ergste voorbreid. En doordat de regering zich er zo duidelijk van distantieerde is de rust bewaard gebleven." 

Oud-minister Ter Horst vond het achteraf gezien 'een vrij slecht gemaakte film die geen verpletterende indruk heeft gemaakt op de Nederlanders.' "Achteraf werd er ook geen Koran verbrand, maar een pagina uit een boek gescheurd." Voormalig ambassadeur Van Dam vond Fitna maar één ding: 'een vrij waardeloze film.'

'Nette film'

Wilders zelf noemde Fitna destijds zelf 'geen provocatie, maar de harde werkelijkheid.' "Mijn doel is niet om Nederland in gevaar te brengen. Het is een nette film. Af en toe scherp, maar binnen alle kaders van de wet", aldus Wilders destijds na het uitbrengen van de film. "De islam en de Koran zijn een gevaar voor het behoud van de vrijheid van Nederland op termijn. Ik moet daarvoor waarschuwen. Fitna is een laatste waarschuwing voor onze vrijheid op de langere termijn. Laten we daarover praten in een volwassen debat." 

Geert Wilders heeft vorig jaar aangekondigd met een vervolg op Fitna te komen. RTL Nieuws vroeg hem wanneer dat vervolg komt, maar kreeg daarop vooralsnog geen antwoord.

 
RTL Nieuws / Agnes de Goede

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore