Ga naar de inhoud
Strenge politiecontroles

Syriërs massaal gedeporteerd uit Turkije: 'Je weet nooit of ze jou eruit pikken'

Verkiezingsposter van de oppositiekandidaat tijdens de afgelopen verkiezingen met de belofte 'De Syriërs zullen vertrekken'. Beeld © RTL Nieuws

Deportaties, geweld en veel onzekerheid: de Turkse houding tegenover Syriërs is flink omgeslagen. Na bijna tien jaar lang miljoenen vluchtelingen uit het buurland te hebben gehuisvest, bleek bij de afgelopen presidentsverkiezingen hoe graag Turkije van hen af wil. Een paar maanden later is dat op straat duidelijk merkbaar.

De 23-jarige Munir (echte naam bekend bij de redactie) is één van de mensen die na de verkiezingen werden gedeporteerd, vertelt hij tegen RTL Nieuws. Toen hij naar zijn werk wilde gaan kwam een man in burgerkleding op hem af, die hem om zijn papieren vroeg. "Ik ben altijd al bang geweest dat zoiets op een dag zou gebeuren", zegt hij.

"Ik moest plaatsnemen in de bus en we werden vervoerd naar een detentiecentrum. Daar heb ik een aantal dagen gezeten. Toen bij een ondervraging bleek dat ik geregistreerd stond in aardbevingsgebied, werd ik gelukkig weer vrijgelaten. Daar hebben ze dan toch compassie mee. Andere jongens die tegelijk met mij werden opgepakt hadden dat geluk niet. Het laatste dat ik weet is dat ze naar een plek vlakbij de grens met Syrië zijn gedeporteerd." 

Geest uit de fles

Sinds het uitbreken van de oorlog in buurland Syrië in 2011 ving Turkije ruimhartig miljoenen Syriërs op. Volgens de officiële cijfers gaat het om ruim 3,5 miljoen Syrische vluchtelingen, naast nog eens honderdduizenden vluchtelingen met een andere nationaliteit. Het land functioneert voor de Europese Unie als bufferstaat. De EU betaalde Turkije in 2016 zes miljard euro om die opvang voort te zetten. Syriërs leerden er de taal, openden eigen ondernemingen en vestigden hun bestaan in het land. Dat schuurde soms, maar hun aanwezigheid werd geaccepteerd of op zijn minst getolereerd.

Tot enkele maanden terug. Presidentskandidaat Kemal Kılıçdaroğlu, tegenstander van Recep Tayyip Erdoğan, baseerde een groot gedeelte van zijn campagne op het terugsturen van de volgens hem 'tien miljoen Syriërs, Afghanen en andere vluchtelingen'.

In werkelijkheid waren het er veel minder, maar de toon was gezet. "Veel Turken hadden dat onderbuikgevoel wel al", zegt RTL Nieuws-verslaggever Turkije Pepijn Nagtzaam. "Maar toen hij het echt zo openlijk durfde te uiten, was de geest uit de fles. En die is er niet meer in teruggegaan."

Die verkiezingsbelofte was niet genoeg voor de winst, maar wel voor een koerswijziging in de politiek en in de maatschappij. Zo zijn door de overheid in miljoenenstad Istanbul mobiele politiestations opgezet op grote pleinen en bij metrostations waar mensen worden gecontroleerd op hun papieren. De Turkse minister van Binnenlandse Zaken liet recent nog weten dat vanaf oktober door heel het land deze massale controles zullen plaatsvinden.

'Vrijwillige terugkeer'

"Iemand die eruitziet als een Syriër of Afghaan wordt vaak staande gehouden bij zo'n plek. Sommigen hebben een tijdelijk visum en mogen doorlopen, anderen hebben eenzelfde visum, maar worden meegenomen in een bus en naar een detentiecentrum gebracht", zegt Nagtzaam. "Daar worden papieren aan hen voorgelegd waarop staat dat ze vrijwillig teruggaan en wordt druk uitgeoefend om die te tekenen. Er zijn geruchten dat daar ook weleens geweld bij wordt gebruikt."

"De grote pleinen in de stad zijn de nachtmerries voor Syriërs geworden", zegt Abdullah (echte naam bekend bij redactie) van 25. "Het risico is gewoon te groot geworden. Overal zijn controles, op de pleinen, bij busstations, bij metrohaltes. Soms herken je ze en kun je ze ontwijken, maar dat lukt niet altijd. En je weet nooit of ze jou eruit pikken of niet. Ik heb documenten, ik heb werk, ik spreek Turks, ik mag hier verblijven, en toch ben ik bang dat ik, als ik de metro pak en ze me staande houden, uiteindelijk in Syrië zal belanden." 

De Turkse overheid ontkent de deportaties niet, maar heeft het over een 'vrijwillige terugkeer'. President Erdoğan ontving Syriërs in eerste instantie met open armen, maar spreekt nu publiekelijk over het 'vrijwillig' laten terugkeren. Daarvoor worden ook woningen gebouwd door de Turkse staat in het noorden van Syrië.

"De deportaties zijn ook niet nieuw, dat gebeurde al langer op kleine schaal. Maar nu is het een stuk massaler en nietsontziend", zegt Nagtzaam. "Veel Syriërs die ik spreek, zijn een beetje gedesillusioneerd. Toen Kılıçdaroğlu verloor, dachten zij onder Erdoğan veilig te zijn. Europa wil ze niet, terug naar Syrië kunnen ze niet en nu wil ook Turkije ze niet meer." 

Aan lot overgelaten

Volgens het Syrische Observatorium voor de Mensenrechten (SOHR) zijn in 2023 zo'n 30.000 Syriërs het land uitgezet. Het centrum laat aan RTL Nieuws weten dat zij, als ze eenmaal over de grens zijn, aan hun lot worden overgelaten. "Het maakt Turkije weinig uit waar de Syriërs worden uitgezet. We zijn bekend met verhalen van mensen die naar Raqqa worden gestuurd, terwijl ze uit Aleppo komen. Dat ligt 200 kilometer uit elkaar. Smokkelaars en militairen maken hier vervolgens gebruik van en vragen geld om ze naar thuisstad te brengen of opnieuw Turkije in te loodsen."

De omstandigheden op de plekken waar Syriërs na hun uitzetting terechtkomen, zijn volgens SOHR beneden alle peil. "Het is daar overvol met mensen die gedwongen gedeporteerd zijn. Er is daar ook geen ruimte voor hen. De verhalen die Syriërs in Turkije hierover bereiken en de angst om te worden teruggestuurd, zorgt er bij veel van hen voor dat ze van alles proberen om naar Europa te gaan."

Zo ook Abdullah en veel van zijn vrienden. "Het is moeilijk, want we wonen hier al jaren. Maar de toekomst is voor ons niet hier, dat maken de Turkse overheid en burgers nu wel duidelijk. Het is vermoeiend om continu niet-gewenst te zijn, met de nek aangekeken te worden."

En ergens anders beginnen is ook niet makkelijk, weet Abdullah. "Iedereen is nu aan het bekijken wat zijn of haar opties zijn, waar familie woont, of we ergens een studievisum kunnen krijgen. Terug naar Syrië is geen optie, we zijn het niet voor niets ontvlucht." 

RTL Nieuws aanmelden nieuwsbrief

Dagelijkse update

Wil jij iedere middag een selectie van het belangrijkste nieuws en de opvallendste verhalen in je mail? Meld je dan nu aan voor de dagelijkse update