Ga naar de inhoud
Controverse

Kritiek op 'oppervlakkige' Netflixfilm: 'Dit is hoe Hollywood Arabische wereld ziet'

Actrice Manal Issa en haar zus Nathalie tijdens de première van de film. Beeld © Isabel Infantes/AFP

De Netflixfilm The Swimmers, over twee zussen die Syrië ontvluchten, valt niet bij iedereen in de smaak. Critici zeggen dat de film niet voor Syriërs gemaakt is, maar voor een Hollywoodpubliek met oppervlakkige ideeën over de Arabische wereld. Volgens een van de hoofdrolspelers is het pijnlijk dat een verhaal over vluchtelingen wordt verteld als een Disneyachtige feelgoodfilm, zonder Syriër in de hoofdrol en met Engels als voertaal.

De film gaat over twee Syrische zussen - Yusra en Sara Mardini - die in Damascus door hun vader worden opgeleid tot professionele zwemsters. Nadat in 2015 hun zwembad wordt gebombardeerd in het gewapende conflict tussen president Assad en revolutionaire demonstranten, besluiten de twee zussen te vluchten naar Duitsland om asiel aan te vragen. Dat is het begin van een gevaarlijke reis, door verschillende landen en over zee.

Bootvluchtelingen

Wanneer de boot waarmee ze de oversteek wagen bijna zinkt, moeten de zussen alle vluchtelingen in de boot zien te redden door naar de overkant te zwemmen. Yusra en Sara Mardini bestaan echt, en de film is gebaseerd op hun waargebeurde verhaal. In de film worden ze vertolkt door de actrices Nathalie en Manal Issa, die ook zussen zijn.

Het publiek lijkt enthousiast: op IMDb geven kijkers de film 7,4 sterren, gepaard met lovende woorden als 'aangrijpend' en 'eye-opening'. Maar op sociale media zijn Syriërs zelf soms ronduit negatief. Meerdere Syrische journalisten en schrijvers vinden het erg dat de film geen politieke context geeft over het gewapende conflict in het land. Daardoor lijkt het volgens hen lijkt alsof Syriërs alleen onderling vechten in plaats van tegen een wreed regime.

Het woord 'revolutie' komt niet voor in de film, wat hen doet concluderen dat de film geen recht doet aan de waarheid. De film eindigt met een eind-goed-al-goed voor de zussen Mardini, terwijl het conflict in Syrië nog altijd doorgaat.

Invloedrijke media verdeeld

Recensenten van invloedrijke media zijn verdeeld over de film. De VPRO Gids raadt de film wel aan, met vier van de vijf sterren: “Een zwaar thema, maar alleen al de authentieke chemie tussen de zussen en het schitterende camerawerk maken deze waargebeurde Netflixfilm de moeite waard.”

De Britse krant The Guardian daarentegen geeft de film slechts twee van de vijf sterren, omdat het volgens de recensent meer wegheeft van een Disney sportfilm dan van een vluchtelingendrama. De filmsite Indiewire vindt dat het script weinig origineel is, en dat het verhaal te veel als feelgoodfilm wordt neergezet.

Woedend

Zelfs een van de twee hoofdrolspelers heeft het moeilijk met het eindresultaat, waarin volgens haar te zien is hoe weinig ruimte Arabische artiesten krijgen van witte filmproducenten om hun eigen verhalen te vertellen. "The Swimmers is niet een film die gemaakt is door of voor Syriërs: het is een opgeblazen weerspiegeling van hoe Hollywood naar de Arabische wereld kijkt", is de harde conclusie van het interview in Middle East Eye met de actrice, Manal Issa, die de oudste zus speelt. Ze bevestigt tegenover RTL Nieuws dat de citaten in het stuk haar woorden zijn.

De actrice zegt niet te snappen dat zij als Frans-Libanese de rol kreeg, en niet een Syrische actrice. Waarom nam ze de rol dan zelf aan? "Ik zou de rol in een oogwenk hebben opgegeven als er ook een Syrische kandidaat was voor de rol", zegt ze in het interview. Maar die waren er niet. Veel van de andere potentiële actrices kwamen uit Egypte of Maghreblanden, waar ze Arabisch spreken dat meer verschilt van het Syrisch Arabisch dan het dialect dat Issa spreekt.

De geschikte hoofdrolspeler moest zowel Arabisch als Engels spreken. In het eerste deel van de film spreken de zussen Arabisch met elkaar - zoals Yusra en Sara in het echte leven samen doen - maar in het tweede deel Engels. Issa probeerde op meer plekken in het script Arabisch toe te voegen, omdat ze het natuurlijker en echter vond. Maar dat mocht volgens haar niet van de producent. "Ik was woedend over het aantal keren dat me verteld werd dat de dialoog ‘cooler’ klonk in het Engels", zegt ze tegen Middle East Eye. "Het was respectloos en ik voelde me beledigd."

Hollywoodformule

De discussie over wat voor acteurs welke rollen moeten spelen, wordt steeds vaker gevoerd. "Vroeger waren er veel Amerikaanse producties over minderheidsgroepen die door witte makers waren geschreven en waarin witte acteurs speelden die hun gezicht bruin of zwart verfden", zegt Dan Hassler-Forest, filmwetenschapper aan de Universiteit Utrecht.

Volgens hem is daar nu zeker verandering in gekomen, maar blijft het een hardnekkige tendens dat witte acteurs bepaalde rollen krijgen. "Zeker als het om Arabische acteurs gaat; dat is een groep die weinig aanwezigheid heeft binnen het Hollywoodsysteem, met name achter de camera."

'Wit publiek uit middenklasse voor ogen'

Maar is dat niet juist het vak van een acteur, dat-ie vrij is om iemand te spelen die hij niet echt is? "Er zit een zekere rek in, maar vooral als het gaat om het vertellen van een verhaal dat gaat over onderdrukking of over een gemarginaliseerde groep - zoals in dit geval vluchtelingen - dan is het heel belangrijk om die groep zelf mee te nemen in het opbouwen van het verhaal."

Die hardnekkige tendens komt voort uit het idee dat Hollywoodmakers hebben over hun publiek. "Ze geloven dat de kijker zich wil kunnen herkennen in wat-ie ziet, maar nog te vaak hebben makers een wit, middenklasse publiek in het hoofd. Alle keuzes die producenten dan vervolgens maken, zijn toegesneden op die kijker."

Volgens Hassler-Forest komt het mede daardoor heel vaak voor dat films Engelstalig zijn terwijl de personages in het verhaal dat eigenlijk niet zijn. "De denkwijze is dat een internationaal publiek dat gewend is, dat een andere taal een barrière zal zijn voor kijkers."

In de jaren 80 spraken Russische personages in films over de Koude Oorlog bijvoorbeeld Engels met een Russische accent.

'Pijnlijke logica'

In de nieuwe Avatarfilm gaat na een paar scènes het Na’vi (de taal op het eiland Pandora) al over in het Engels. "Dat komt voort uit eurocentrisme, het idee dat alles wat van belang is zich in het Westen afspeelt, en dat die blik dus ook leidend is in hoe we de wereld ervaren. Een pijnlijke logica, waardoor het vroeger in Hollywood als vanzelfsprekend werd gezien dat een film zonder witte hoofdpersonen minder geld zou opbrengen."

Representatie gaat niet alleen over de acteurs, maar ook over de makers. Want andere makers leveren een andere vertelling op dan een verhaal dat door witte makers aan een wit publiek wordt verteld. "Wat dat betreft is de opkomst van streaming zoals op Netflix een vooruitgang", zegt Hassler-Forest. "Het aanbod is veel diverser, en het is makkelijker geworden voor een wereldwijd publiek om meer te bekijken dan alleen Amerikaanse sitcoms."

In een interview met Hollywood Reporter zegt de Brits-Egyptische regisseur Sally el Hosaina dat het castingproces meer dan een jaar heeft geduurd, en dat ze wel heeft gezocht naar Syrische actrices. Maar ze kwam er al snel achter dat het voor de meeste kandidaten lastig of zelfs onmogelijk was qua papierwerk en asielstatus om te kunnen reizen naar de landen waar de opnames plaatsvonden. In de film wordt alleen de rol van de moeder door een Syrische actrice gespeeld.

Het gebruik van de Engelse en Arabische taal in de film was ook juist een bewuste keuze volgens El Hosaina. Eerst was het hele script in het Engels, maar dat wilde ze anders. Daarom schreef ze het eerste deel om naar het Arabisch. "En dan als ze hun reis voortzetten, switchen ze naar Engels, wat heel realistisch is voor een tweetalige ervaring", zegt de regisseur in een podcast.

Goede bedoelingen

Manal Issa geeft in het interview vooral de schuld aan Netflix en de producent van de film, en vindt dat de regisseur haar best heeft gedaan. Netflix heeft geen antwoord gegeven op vragen die Middle East Eye en RTL Nieuws per email hebben verstuurd.

Is deze Netflixfilm dus slechts meeslepend entertainment, of neemt de kijker wel degelijk een boodschap mee naar huis? "Het is belangrijk dat de verhalen van vluchtelingen worden verteld, en waarschijnlijk hadden de makers goede bedoelingen", zegt Hassler-Forest. "Maar als het te veel een verhaal wordt over iemand die westers leert te worden, leert de kijker niks over wat het betekent om Arabisch te zijn."

Amnesty
Lees ook:
Amnesty waarschuwt voor terugsturen Syrische vluchtelingen: 'Niet veilig'

25 jaar celstraf dreigt voor oudste zus

Op 10 januari staat de oudste zus uit de film, Sara Mardini, voor de rechter in Griekenland. Omdat de film voornamelijk over Yusra Mardini en haar zwemcarrière gaat, wordt alleen aan het eind kort genoemd dat Sara Mardini na haar asielaanvraag terugging naar Lesbos om vluchtelingen te helpen. Voor die hulp is ze opgepakt door de Griekse regering, en kan ze 25 jaar celstraf krijgen voor mensensmokkel. Amnesty International noemt de zaak - waarin ook een Nederlander terechtstaat - absurd: "Mensen redden is geen misdrijf."