Ga naar de inhoud
Schijnproces

Dit is Paul Whelan, de gevangene die Rusland niet wilde ruilen

Paul Whelan tijdens zijn proces in 2020. Beeld © AP / Sofia Sandurskaya

Bij de gevangenenruil tussen Rusland en de Verenigde Staten kwamen de wapenhandelaar Viktor Bout en de basketbalster Brittney Griner vrij. Maar een tweede Amerikaanse gevangene, die tijdens de langdurige onderhandelingen ook onderdeel leek te worden van de ruildeal, bleef toch achter in een Russische cel. Wie is Paul Whelan, en waarom zit hij nog vast?

"Ik ben veroordeeld voor een misdaad die nooit gepleegd is", zei Whelan gisteren in een telefonisch interview met CNN. "Ik ben zeer teleurgesteld dat er niet meer gedaan is om mijn vrijlating voor elkaar te krijgen, vooral omdat ik al bijna vier jaar vastzit. Ik begrijp niet waarom ik hier nog steeds zit."

'Vriend' op bezoek

Het antwoord op die laatste vraag, waarom Whelan in een Russische cel zit, is afhankelijk van wie je het vraagt. Volgens Rusland is Whelan, een voormalig marinier in het Amerikaanse leger, een spion. Volgens Amerika is hij een onschuldig slachtoffer dat als een schaakstuk wordt ingezet om Russische gevangenen in Amerika vrij te krijgen.

De aanhouding van Whelan, die in Canada werd geboren in 1970 en die staatsburger is van vier landen - Canada, de Verenigde Staten, Ierland en Groot-Brittannië -  vond plaats op 28 december 2018. Hij was naar eigen zeggen voor een bruiloft in Rusland. 's Avonds klopte een Russische vriend die hij al jaren kende op zijn deur in het Metropol Hotel in Moskou. Dat bezoek was niet aangekondigd.

Rusland
Lees ook:
Rusland viert gevangenenruil met VS als overwinning: 'Kremlin kan afleiding goed gebruiken' 

Die vriend, een agent van de Russische geheime dienst FSB, zou hem een USB-stick in de handen hebben gedrukt. Meteen daarop zou een team van de FSB de kamer bestormd hebben en Whelan hardhandig in de boeien hebben geslagen. Whelan claimt dat de Russen hem er op deze manier in geluisd hebben.

Whelan, die als politieagent heeft gewerkt, diende als militair in het Amerikaanse leger in Irak. Ten tijde van zijn arrestatie werkte hij voor het bedrijf BorgWarner, dat onderdelen levert voor de auto-industrie. Hij reisde sinds 2008 vele malen voor zijn werk naar Rusland, waar hij contacten onderhield in veiligheidskringen.

Schijnproces

In de zomer van 2020 kreeg hij een gevangenisstraf van 16 jaar opgelegd. Whelan zelf zegt vanaf het begin dat hij het onderwerp is van 'een schijnproces', bedoeld om Amerika onder druk te zetten om Russische gevangenen tegen hem te ruilen.

Dat is inderdaad een tactiek waar Rusland niet vies van is. De ruil die deze week wél plaatsvond is daar een goed voorbeeld van. Viktor Bout, bijnaam 'de handelaar des doods', over wie de film Lord of War is gemaakt, leverde wapens aan dictators, moslimextremisten zoals de Taliban, en rebellengroepen zoals de Colombiaanse FARC. Brittney Griner is in Rusland veroordeeld - tot negen jaar cel - wegens het bezit van cannabisolie. De ruil werd in Rusland dan ook gevierd als een overwinning.

De Amerikaan geeft wel toe dat hij geld had overgemaakt naar zijn 'vriend'. De Russen noemen dit een betaling voor de informatie op de USB-stick, volgens de aanklacht een lijst van Russische geheim agenten. Whelan zegt dat de vriend hem om een lening had gevraagd om een nieuwe telefoon voor zijn vrouw te kunnen kopen.

Elke twee uur wakker gemaakt

Whelan zit zijn straf momenteel uit in de zwaarbewaakte gevangenis IK-17, een werkkamp waar relatief veel buitenlandse gevangenen worden vastgehouden. In december 2020 gaf hij een interview aan de BBC over zijn leven in IK-17, op acht uur rijden ten oosten van Moskou. Hij klaagt daarin dat bewakers hem 's nachts elke twee uur wakker maakten door de dekens van hem af te trekken, om vervolgens een foto van hem te maken, zogenaamd om er zeker van te zijn dat hij niet ontsnapt is. "Ik leef van dag tot dag", zei Whelan toen.

In het interview van gisteren met CNN zegt hij blij te zijn voor Griner, maar toont hij zich 'verbaasd' over zijn eigen lot. "Men liet me geloven dat het proces de goede kant op ging, dat de beide regeringen onderhandelden en dat de redelijk snel een doorbraak zou komen."

Rusland
Lees ook:
Rusland wil de 'handelaar des doods' terug: dit is Viktor Bout

Het lijkt erop dat hij de wanhoop nabij is, en hoop op een goede afloop begint te verliezen. Hij zegt bang te zijn dat hij zijn ouders, 'die ouder beginnen te worden', nooit meer in de armen kan sluiten. "Om eerlijk te zijn, onder deze omstandigheden weet ik niet hoe en óf ik ooit nog vrijkom."

'Begin gefrustreerd te raken'

Ook maakt hij zich zorgen over zijn veiligheid. Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne zouden andere gevangenen hem als Amerikaan met toenemend wantrouwen bekijken. "Het helpt niet dat de Russen beweren dat ik een generaal in het Amerikaanse leger ben, dat ik een spion ben, een geheim agent. De gevangenen kijken naar me als 'een van hen'.

Eventuele strafmaatregelen voor het interview neemt hij voor lief. "Dat risico moet ik nemen. Ik probeer Rusland niet zwart te maken. Ik probeer alleen maar de boodschap aan mijn regering over te brengen dat ik hulp nodig heb. Ik heb me lang stil gehouden, maar nu begin ik gefrustreerd te raken dat er maar niets gebeurt, en ik heb geen idee welke plannen er zijn om mij vrij te krijgen."

Amerikaanse
Lees ook:
Amerikaanse basketbalster Griner vrijgelaten door Rusland, in ruil voor beruchte wapenhandelaar

Whelan richt zich rechtstreeks tot de Amerikaanse president Biden: "Ik hoop nog steeds dat Biden er alles aan doet om mij naar huis te krijgen, ongeacht de prijs die ze er eventueel voor moeten betalen. Ik zou de president willen zeggen: dit is een gevoelige situatie die snel opgelost moet worden. Mijn tassen zijn gepakt. Ik ben klaar om naar huis te gaan. Ik heb alleen een vliegtuig nodig dat me op komt halen."

'Griner of niemand'

Biden zelf zei het te betreuren dat het niet is gelukt Whelan vrij te krijgen, maar beloofde ook daarvoor te blijven vechten: "Helaas behandelt Rusland de zaak van Whelan om volstrekt illegale redenen anders dan de zaak van Brittney. Hoewel we zijn vrijlating nog niet voor elkaar hebben gekregen, geven we niet op. We geven nooit op."

Amerikaanse officials hebben gezegd dat Rusland categorisch weigerde te onderhandelen over Whelan. "We hadden geen keus over welke Amerikaan we naar huis konden halen. Het was Brittney Griner of niemand."

De 'Amerikaanse official' zegt ook tegen CNN dat Amerika een nieuw voorstel voorbereidt. Dat moet 'iets meer en iets anders' zijn dan wat er tot nu toe is aangeboden. "Wij zijn bereid een hoge prijs te betalen. Het zou iemand kunnen zijn die bij ons gevangen zit", zei de official, die niet uitsloot dat het om een Russische spion zou kunnen gaan.

In diplomatieke kringen wordt de naam Roman Seleznev genoemd als mogelijk ruilmiddel. De Russische hacker zit momenteel in een Amerikaanse gevangenis een straf van 27 jaar uit, omdat hij creditcardgegevens zou hebben gestolen en zo voor ruim 150 miljoen euro aan schade hebben veroorzaakt.

Russische
Lees ook:
Russische hacker achter botnet bekent schuld