Ga naar de inhoud
Schappen leeg, water op

Na een week slaat de honger toe: hoe zorg je voor een stad in oorlog?

Een verzamelplek voor hulpgoederen in Medyka, net over de grens in Polen. Beeld © Artsen zonder Grenzen

De oorlog in Oekraïne is een week oud. En dat betekent dat, buiten de constante dreiging van bombardementen, mensen in de fel bestookte regio's nu ook met een ander probleem komen te zitten: honger en een tekort aan medicijnen. Veel schappen zijn leeg en de straat op gaan kan gevaarlijk zijn.

Hulporganisaties zijn al bezig met plannen om de meest getroffen gebieden te voorzien van eerste levensbehoeftes. Maar de wegen er naartoe zijn moeilijk. Hoe het in de praktijk gaat, legt Bérengère Guais uit. Zij is het hoofd van de noodprogramma's van Artsen zonder Grenzen. De grootste uitdaging: een route vinden waarover het transport kan plaatsvinden.

Spullen uit Polen

Er zijn honderdduizenden mensen op de vlucht en het is daarom lastig te bepalen welke grensovergangen het best begaanbaar zijn, zegt Guais. "We hebben al jarenlang mensen in Oekraïne en sinds kort ook in de omringende landen. We kijken nu hoe we personeel en apparatuur in de ergst getroffen gebieden kunnen krijgen."

En dat is nodig. De organisatie laat weten dat er in het oosten van Oekraïne weinig water, geen elektriciteit en gas is en dat in die regio sommige ziekenhuizen een tekort aan essentiële benodigdheden hebben, waaronder EHBO-kits. "Ondanks de vele risico's kunnen of willen veel ouderen hun huis niet verlaten of verhuizen naar andere delen van het land. Sommigen van hen kunnen nergens anders heen. Bij de grenscontroleposten tussen Oekraïne en Polen zien we mensen te voet, in auto's en in bussen oversteken; velen moe en uitgeput, sommigen met pasgeboren baby's."

Deze inwoner van de Oekraïense stad Cherson vertelt over de problemen:

Inwoner Cherson filmt invasie: 'Wegkomen kan niet, voedsel raakt op'

02:16
'Wegkomen kan niet, voedsel raakt op'

Artsen zonder Grenzen probeert op dit moment magazijnen in het westen van Oekraïne in te richten die dienen als opslag voor goederen. Als dat mogelijk is zullen dat soort magazijnen er ook komen in andere delen van het land. "We kopen spullen in Polen om pakketten te maken voor lokale hulporganisaties."

Bezetter heeft oorlogsplichten

Spullen uit Polen dus. Zo gaat het vaak als er humanitaire hulp nodig is in een land. Dat vertelt ook Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire hulp aan de Erasmus Universiteit. Als er in de ene stad hulp nodig is, wordt die hulp van zo dichtbij mogelijk gehaald, legt ze uit.

Rutte:
Lees ook:
Rutte: ongekende agressie Rusland richt zich steeds meer op burgerdoelen

Kan dat niet in een stad in de buurt, dan wellicht in een buurland, zoals nu dus het geval is. Als er dan een transport klaar is om naar de rampgebieden te gaan, is het altijd de vraag hoe het daar gaat en hoeveel ruimte er is om te werken. "Als bezetter moet je vrij baan geven aan voedseltransport, dat is onderdeel van het humanitair oorlogsrecht. Maar Poetin heeft al laten zien dat hij zich daar niet te veel van aantrekt."

Noodhulp

En zo kan het gebeuren dat bijvoorbeeld een voedseltransport in handen komt van de militairen. "De bezetter kan denken: dat voedsel vinden we zelf wel fijn voor de colonne soldaten", zegt Hilhorst. "Rusland is nu ook helemaal niet bezig met het organiseren van noodhulp. Terwijl dat wel hoort. Eigenlijk begaat Rusland in Oekraïne nu dus oorlogsmisdaad op oorlogsmisdaad."

Wat is het humanitair oorlogsrecht?

Het humanitair oorlogsrecht begrenst de middelen en manieren van oorlogvoering en beschermt personen die niet, of niet langer, deelnemen aan de gewapende strijd, zoals burgers en gewonde of gevangen genomen strijders. Het humanitair oorlogsrecht beoogt een evenwicht te vinden tussen humaniteit en militaire noodzaak.

Het betekent dat:

  • strijdende partijen deze mensen niet rechtstreeks mogen aanvallen;
  • medische hulpverleners gewonden moeten kunnen verzorgen;
  • strijders die gewond zijn of die zich hebben overgegeven, goed behandeld moeten worden.

Bron: Rode Kruis en Centrum Internationaal Recht

Als er wel noodhulp mogelijk is, dan is het de vraag hoe je dat het best vormgeeft. Hilhorst vertelt dat er meerdere mogelijkheden zijn. Bijvoorbeeld door een heel grootschalig distributiepunt in te stellen. Daar kunnen mensen dan zelf naartoe komen en zijn er regels hoeveel voedsel mensen per persoon mee kunnen nemen. "Maar als de crisis langer duurt, zijn er soms lijsten met noodlijdende families waarbij kinderen bijvoorbeeld ondervoed zijn. Daar gaan hulpmedewerkers dan zelf naartoe met een pakket."

Mensen zijn overlevingskunstenaars

En dan nog. Het is bijna nooit genoeg. "Hulporganisaties kunnen het niet allemaal oplossen. Mensen doen altijd een jas uit in de oorlog", zegt Hilhorst spreekwoordelijk. Maar onze soort is ook krachtig. "Als het moet zijn we overlevingskunstenaars. Dat is in het verleden wel bewezen. Mensen zoeken in hun eigen buurt welke planten we kunnen eten, we vinden voorraden waar anders niet naar om hadden gekeken en gaan producten als eten beschouwen die we daarvoor voor iets anders gebruikten. Maar er is altijd een grens: dan gaat het gewoon niet meer."

Van
Lees ook:
Van vacuümbom tot de modernste tanks: deze wapens kan Rusland inzetten

Met de watervoorziening is dat hetzelfde verhaal. Uiteindelijk zijn mensen soms aangewezen op oppervlaktewater. Hilhorst: "Zolang je olie of gas hebt, kun je dat koken, zodat het toch nog een beetje schoon is. Maar als dat er ook niet meer is... je moet toch drinken."

Situatie verandert constant

In Oekraïne is het op dit moment nog vooral behelpen, en kijken wat er überhaupt kan. "De frontlinie verplaatst zich snel, elk uur verandert alles", zegt Guais van Artsen zonder Grenzen. "We hebben nu personeel in Kiev, Zjitomir en Severodonetsk en in andere gebieden worden we geholpen door ons netwerk van artsen in ziekenhuizen en gezondheidscentra. We zijn een overzicht aan het maken waar de hulp nodig is, en hoe de situatie is om hulp te kunnen bieden."

Guais: "De vragen die wij ons stellen: zijn er al medische posten? Hoe verloopt de verplaatsing van gewonden? Kunnen patiënten van het ene ziekenhuis naar het andere worden overgebracht? In welke ziekenhuizen zouden we snel (chirurgische) activiteiten kunnen starten?"

Logistieke nachtmerrie

Artsen zonder Grenzen probeert uiteraard zo goed mogelijk de medische zorg op peil te houden. Andere hulporganisaties proberen op alle andere manieren hulp te bieden. Samen zijn zij verenigd onder Giro 555. Maandag is er een landelijke actiedag om geld in te zamelen. Dat zal ongetwijfeld een boel opleveren, maar de vraag is of de organisaties het daadwerkelijke doel bereiken: mensen redden. Want Oekraïne is nu, zoals Hilhorst het omschrijft, 'een logistieke nachtmerrie'.

Nederlandse
Lees ook:
Nederlandse achterblijvers in Oekraïne: 'Het was naïef om te blijven'