Ga naar de inhoud
Zangeres krijgt monument

Joséphine Baker geëerd: 'Iedereen zou moeten weten wie ze was', zegt Hans Klok

Joséphine Baker in 1961. Beeld © AP

Ze was een artiest, een spion en een activist die optrok met Martin Luther King. Ze was zowel straatarm, als steenrijk. En ze adopteerde 12 kinderen om de wereld te laten zien dat huidskleur en religie er niet toe doen: Joséphine Baker. Nu krijgt ze een grafmonument in het Panthéon, als eerste zwarte vrouw. Prachtig, zegt Hans Klok, die haar zijn grootste inspiratiebron noemt.

Komende dinsdag moet het allemaal gebeuren. Op de datum waarop ze in 1937 de Franse Nationaliteit kreeg, krijgt Joséphine Baker een gedenkteken in het Panthéon.

Het is de erebegraafplaats voor grootheden uit de Franse geschiedenis - van schrijver Victor Hugo en filosoof Voltaire tot natuurkundige Marie Curie. Een ultiem eerbetoon.

En een terecht eerbetoon, zegt Hans Klok. Baker is zijn grootste inspiratiebron en hij noemt het 'prachtig' dat er nu zo bij haar werk stilgestaan wordt. "Ere wie ere toekomt."

Jongere generaties zullen wellicht niet meer weten wie ze is, zegt de goochelaar-illusionist. "Misschien heeft elke tijd wel z'n eigen beroemdheden." Maar wat hem betreft zou iedereen haar wel moeten kennen. "Want ze was een voorbeeld als mens."

Regenboogkinderen

Zelf maakte de illusionist als 6-jarig jongetje kennis met Baker toen hij op het Polygoonjournaal een bericht zag over haar overlijden.

"Ik vroeg mijn vader wie dat was. Hij zei: deze vrouw heeft 12 kinderen geadopteerd uit alle delen van de wereld." Baker wilde daarmee laten zien dat als kinderen met elkaar kunnen leven, ongeacht huidskleur of geloof, iedereen met elkaar moet kunnen leven. Ze werden de regenboogkinderen genoemd. "Dat maakte diepe indruk."

Hoe meer Hans zich in haar verdiepte, hoe indrukwekkender hij haar verhaal vond. Baker werd geboren in het Amerikaanse Saint Louis als Freda Josephine McDonald. Ze groeide op in een straatarm gezin en werkte al jong als dienstmeisje. 

Dakloos

Toen ze op haar twaalfde dakloos werd, verdiende ze geld door te dansen voor voorbijgangers op straat en uiteindelijk vertrok ze naar New York, waar ze op Broadway danste. Ze sprong eruit en werd uitgenodigd om naar Parijs te komen. "Ze viel op omdat ze altijd gekke bekken trok en goed scheel kon kijken. Picasso zat in de zaal en schilderde haar. Zo werd ze ontdekt." 

Al snel werd Baker een icoon van de 'wilde jaren' twintig in Frankrijk. Ze groeide uit tot een van de best betaalde artiesten van Frankrijk en de meest succesvolle Amerikaanse artiest in het land. Maar goed omgaan met geld, kon ze niet. "Ze gaf alles weg. Daardoor raakte ze uiteindelijk in de schulden en verloor ze haar kasteel."

Haar succes gebruikte ze ook in de Tweede Wereldoorlog. Als artiest mocht ze gewoon rondreizen, en ze besloot informatie te verzamelen voor de geallieerden. Ze werd een verzetsstrijder voor het Franse verzet.

"Op haar bladmuziek zette ze belangrijke informatie. Die had ze altijd bij zich. En ze stopte gecodeerde informatie in haar onderbroek. Ze was toch voor iedereen dé Joséphine Baker. Ze werd niet snel gecontroleerd. Ze kreeg daarvoor de hoogste Franse onderscheiding."

Rassenscheiding

Vrijheid en gelijkheid waren terugkerende thema's in haar leven. In de jaren na de oorlog zette ze zich in voor het opheffen van rassenscheiding en de aanpak van racisme in de Verenigde Staten. Ze trad alleen op in zalen waar gemengd publiek welkom was en ze liep in 1963 mee in de mars naar Washington. Als enige vrouwelijke spreker hield ze een toespraak, vlak voor Martin Luther Kings beroemde 'I have a dream'-speech.

Zo krijg je een plek in het Panthéon

Twee jaar geleden werd een petitie gestart door onder meer Brian Baker, een van de geadopteerde kinderen van Joséphine Baker, voor een plaats in het Panthéon. Die werd 38.000 keer ondertekend. 

Of iemand uiteindelijk zo'n plek krijgt, beslist de president van Frankrijk. Emmanuel Macron heeft dus beslist dat Joséphine Baker die eer toekomt. Daarmee is ze de zesde vrouw en de eerste zwarte vrouw en artiest die een plaats krijgt. Macron noemde Baker eind augustus 'de belichaming van de Franse geest'.

Over haar tijd in Parijs vertelde ze: "Ik mocht in alle restaurants naar binnen, kon water drinken waar ik wilde, en ik hoefde niet meer naar aparte toiletten voor kleurlingen. Ik lieg niet als ik u vertel dat ik uitgenodigd ben in de paleizen van koningen en koninginnen, in de huizen van presidenten. Maar in Amerika kon ik niet eens een hotel in om een kop koffie te drinken. Gek werd ik ervan."

Ze gebruikte haar beroemdheid als middel om de wereld te bereiken, zegt Hans. "Soms vloog ze voor één dag naar een ander land om mee te doen aan een demonstratie. Ze heeft zich met hand en tand tegen discriminatie verzet."

Na de moord op Martin Luther King werd Baker gevraagd om zijn plek in te nemen, maar dat deed ze niet; ze vond haar kinderen te jong om hun moeder kwijt te raken. 

Al die tijd bleef ze optreden, maar zeven jaar later sloeg het noodlot toe. Baker speelde een voorstelling over haar eigen leven in Parijs. De avond na de première liep ze naar haar hotel. "Tegen dansers zei ze nog: 'Next stop Broadway'", zegt Hans.

"Dat is het laatste wat we van haar hebben gehoord. Want de volgende dag vond haar zus haar in haar bed, tussen de lovende recensies. Ze had een hersenbloeding gehad. The way to go, als een artiest." En zo stierf ze op 12 april 1975 en werd ze in Monaco begraven.

Een doorleefd leven

Al met al had Baker een doorleefd leven, zegt Hans. "Ze heeft mij geïnspireerd dat je altijd door moet gaan. Ze had geen gemakkelijk leven, maar bleef altijd in zichzelf geloven. Daardoor kwam ze ver." 

Ze was een oorlogsheldin, een extravagante performer - 'de Lady Gaga van die tijd'- en een idealist, zegt hij. "Ze bleef zeggen dat iedereen gelijk is. Ik heb anderhalf jaar in Amerika gewoond, en die boodschap lijkt maar niet aan te komen. Zij was daar heel fel op. Ze was niet alleen een groot artiest, ze was een voorbeeld als mens."