Al maanden oversterfte

Dit jaar ruim 6000 doden meer dan verwacht, waarom precies is niet helder

09 september 2022 15:29 Aangepast: 10 september 2022 16:37
Er is al maanden op rij oversterfte. Beeld © ANP.

In augustus gingen in Nederland ruim 1300 mensen meer dood dan was verwacht op basis van eerdere gemiddelden. In totaal dit jaar waren dat er al ruim 6000. Sinds april was er elke maand sprake van oversterfte. Niemand weet hoe dat precies komt, ook onderzoekers niet. "Dat is onbevredigend."

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) heeft gekeken naar de sterftecijfers in augustus in de jaren 2015 tot en met 2019, voor het uitbreken van de coronapandemie. Die zijn vergeleken met de cijfers van afgelopen maand. In totaal gingen in augustus in Nederland 15.000 mensen dood, ruim 1300 meer dan verwacht. Vooral 80-plussers en bewoners van verpleeghuizen stierven boven verwachting veel.

Ruben van Gaalen, onderzoeker bij het CBS: "Een sluitende verklaring voor de oversterfte geven, is niet heel makkelijk. De afgelopen jaren vormen een hele ongewone periode, waarin de sterftepatronen die we normaal gesproken kunnen verwachten, behoorlijk door elkaar gehusseld zijn."

In een publicatie van de Volkskrant van gisteren, werd duidelijk dat het RIVM naar eigen zeggen niet alle informatie over vaccinaties en coronatesten mag verstrekken. Dat zou onder meer door privacywet AVG komen. Terwijl die gegevens voor onderzoek naar de oorzaken van oversterfte juist belangrijk zijn, zeggen onderzoekers.

'Onderzoek zo onmogelijk'

Bijzonder hoogleraar 'transparantie in de zorg' aan Tilburg University en Nivel-onderzoeker Robert Verheij kwam tot de conclusie dat onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek naar de exacte redenen van oversterfte zonder bepaalde gegevens niet goed mogelijk is. De Kamer had wel om zo'n onderzoek gevraagd in december, nadat er toen ook al een periode van oversterfte was geweest. 

"Het gaat erom wie er wanneer zijn gevaccineerd met welk vaccin. En of het een booster was of een eerste of tweede prik. En over wie er wanneer een coronatest heeft gedaan en wat de uitslag daarvan was. Die gegevens worden nu niet beschikbaar gesteld door onderzoekers buiten het RIVM en de GGD'en."

Het RIVM beroept zicht op privacywetgeving, zoals de AVG. "Er is aan mensen gevraagd: vind je het goed dat het RIVM je gegevens gebruikt? Maar nu willen onafhankelijke onderzoekers die gegevens gebruiken. Of dat mag, is niet letterlijk gevraagd."

Volgens Verheij is er ook in de AVG wel degelijk ruimte om toch meer met de gegevens te mogen doen, dan het RIVM nu toelaat. "En er zijn allerlei manieren om te waarborgen dat persoonlijk gegevens niet openbaar worden."

Het is een bekend probleem waar onderzoekers vaker tegenaan lopen. "We roepen dan ook op: denk erover na hoe je dit aan de voorkant beter kunt regelen."

Miniatuurvoorbeeld
Lees meer:

Corona was begin dit jaar nog altijd veelvoorkomende doodsoorzaak

Maar zelfs al worden al die gegevens door het RIVM wel verstrekt, dan is het nog geen 1+1 = 2, zegt Ruben van Gaalen van het CBS. Hij wijst op een Amerikaans onderzoek dat gepubliceerd is in Nature. "Daarin wordt geconcludeerd dat mensen die corona hebben gehad, langere tijd meer kans hebben op allerlei hart- en vaatziekten. Maar lang niet iedereen die corona heeft gehad, weet dat zelf. Dat maakt het dus al ondoorzichtig."

'Er zijn wel manieren'

Hij voegt daaraan toe: "Dan is er nog de uitgestelde zorg. Tijdens de coronapieken konden mensen minder in de ziekenhuizen terecht. Zelf dachten ze ook misschien vaker: ik wacht het nog wel even af. Het kan dus zijn dat sommige aandoeningen later zijn ontdekt. Hard aangetoond is het allemaal niet: maar dat kan dan weer effect hebben op de levensverwachting en dus ook op de sterftecijfers nu."

Er zijn wel manieren te bedenken om meer zicht op de zaken te krijgen, stelt de onderzoeker: "Je kunt bijvoorbeeld kijken naar bepaalde typen kanker, waarbij het voor de overlevingskans heel belangrijk is om dat vroeg te diagnosticeren. Dan kunnen je gegevens vergelijken van mensen die voor corona die kankersoort kregen, met die van mensen die het tijdens de pandemie kregen. Kregen ze eerder de diagnose en wat betekende dat voor hun overlevingskansen?"

Miniatuurvoorbeeld
Lees meer:

RIVM: 305.000 operaties uitgesteld door corona, enorme gezondheidsschade

Oversterfte in 2022 in cijfers

In januari tot en met maart was er geen oversterfte. In de daaropvolgende maanden waren er steeds meer sterfgevallen dan verwacht. 

  • April: 1850
  • Mei: 700
  • Juni: 1150 
  • Juli: 1350
  • Augustus: 1300

Totaal: 6350 meer doden dan verwacht.

Ingewikkelde onderzoeken zijn dat, benadrukt hij: "Want dan zou je medische gegevens van ziekenhuizen moeten koppelen aan de sterftecijfers van het CBS. Maar als die gegevens beschikbaar en te koppelen zijn, kan het wel."

In juli was de oversterfte groter dan in augustus. Gemiddeld gingen die maand elke week 350 mensen meer dan verwacht dood, tegenover 250 in augustus. Van Gaalen: "In juli piekte het aantal coronavirusdeeltjes in het riool, dat staat vast. En we hadden te maken met hitte, dat kan ook een rol spelen. In andere Zuid-Europese landen was in juli ook oversterfte. In Scandinavië weer minder."

Vaccinatie als oorzaak?

Over Scandinavië gesproken: "In Zweden is de afgelopen tijd geen forse oversterfte te zien. Terwijl de vaccinatiegraad daar hoger is dan in Nederland. Als vaccineren dus voor oversterfte zorgt, zoals sommige mensen denken, zou je ook daar oversterfte verwachten."

Corona, direct of indirect door uitgestelde zorg, post-covid, de hitte: het klinkt logisch dat ze stuk voor stuk zomaar voor meer doden zorgen.

Van Gaalen: "De doodsoorzaakgegevens komen altijd vier maanden later. Als die er straks zijn, kunnen we de omvang van directe coronasterfte wel rapporteren. Maar de complete puzzel leggen, lukt misschien wel nooit. En dat is onbevredigend ja."

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore