Terugblik jaren 10

De dag dat Noorwegen zijn onschuld verloor

22 december 2019 17:43 Aangepast: 26 december 2019 08:15
Jaap op Utoya, het eiland vlakbij Oslo. Beeld © RTL Nieuws

Ik krijg vaak de vraag: "Wat zijn nou de meest aangrijpende onderwerpen die je ooit hebt gemaakt?" Altijd springen er twee gebeurtenissen uit: de tsunami in de Indische Oceaan op Tweede Kerstdag 2004 en de dubbele aanslag van Anders Behring Breivik in Noorwegen op vrijdag 22 juli 2011.

In onze decenniumserie 'Waar was jij?' kijken we terug op de grootste nieuwsgebeurtenissen van de jaren 10. Jaap van Deurzen blikt terug op de aanslag van Anders Behring Breivik in Oslo en op het eiland Utøya.

Natuurrampen zijn onvermijdelijk, maar de twee aanslagen in Noorwegen tarten elk voorstellingsvermogen. In Oslo laat Anders Behring Breivik een zelfgemaakte kunstmestbom ontploffen. Er vallen acht doden. Op Utøya schiet de Noor daarna 69 mensen dood.

Alle slachtoffers op het eilandje behoren tot de jongerenafdeling van de Noorse Arbeiderspartij. Breivik houdt de sociaaldemocraten aansprakelijk voor de instroom van moslims in Europa.

Aanslag Noorwegen: 'Dit is bijna niet te bevatten'

Ooggetuigen en slachtoffers vertellen over de gebeurtenissen op Utøya.

Late dienst

Op vrijdag 22 juli 2011 heb ik late dienst. Je begint dan om half twee op de redactie. Rond vier uur worden op vrijdag de wekelijkse 'gefrituurde ballen' geserveerd. Maar ik eet die dag niet mee. Want uit het niets komt er rond half vier een 'urgent newsalert' binnen.

In Oslo is in het centrum van de stad een gigantische bomexplosie geweest. Dit moet een terroristische aanslag zijn! Mijn hart slaat over. Noorwegen en Denemarken vormen zo'n beetje mijn tweede vaderland. Ik heb er jaren gewoond en spreek de taal uitstekend.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Overlevenden weer op kamp op Utoya: 'Tijd voor nieuwe herinneringen'

Mijn hart bloedt. Ach, nee toch. Dit kan niet in het prachtige, onschuldige Noorwegen zijn gebeurd. De eerste beelden, die op de redactie binnenkomen, laten wat anders zien. De schade is gigantisch. De chaos compleet. Er wordt een vlucht naar Oslo voor me geboekt, helaas is er maar één stoel over. Cameraman Han Pannevis zal later op de avond naar de Noorse hoofdstad vliegen.

Oslo

Op het moment dat ik van Schiphol vertrek, weet ik niet wat Breivik nog meer van plan is. De details over de slachtpartij op Utøya hoor ik pas bij aankomst in Oslo. Ik ben verbijsterd en bedroefd. Het gaat hier om kinderen. 56 van zijn slachtoffers zijn onder de 20 jaar oud, het jongste slachtoffer is net veertien.

Ik vind niets moeilijker dan reportages maken over kinderen die het slachtoffer zijn geworden van terreur. Het snijdt diep in mijn ziel. Dit had mijn twee zoons kunnen overkomen!

De dader, Anders Behring Breivik, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de 77 doden, is gearresteerd. Hij bekent, maar acht zich niet schuldig. Sterker nog, hij vindt dat hij de Noren een dienst heeft bewezen door een groep toekomstige sociaaldemocratische politici uit de weg te hebben geruimd.

Waar was jij?

Het eind van de jaren 10, het eind van het decennium. Bij RTL Nieuws kijken we in een serie van tien verhalen terug op de afgelopen tien jaar. Onze verslaggevers en correspondenten beschrijven hún dag, vertellen je hún verhalen van die ene bizarre dag uit hun leven. Zij waren erbij, weet jij nog waar jij was?

Het bloemenmeisje

Als ik na aankomst in Oslo het plein Stortorvet oploop, weet ik niet wat ik zie. Voor de deur van de zeventiende-eeuwse kathedraal groeit een gigantische bloemenzee. Ik zie het 'bloemenmeisje', een puber van een jaar of zeventien. Haar lange blonde haar ligt in een pluizige, gevlochten krans rond haar hoofd. Ze zit voorovergebogen op haar knieën tussen de bloemen.

Haar mond staat wagenwijd open, maar ze maakt geen geluid. Ze lijkt de belichaming van het beroemde schilderij: Skriget, (De Schreeuw) van de Noorse schilder Edvard Munch. Dan hoor ik haar snerpende gil van wanhoop, hij gaat dwars door merg en been. De tranen rollen over mijn wangen. Het bloemenmeisje zal voor mij altijd een icoon blijven in dit waanzinnige drama.

Adrian overleefde op Utoya, Jaap sprak hem:

Cameraman Han Pannevis en ik produceren de ene na de andere hartverscheurende reportage. We spreken slachtoffers, ouders, reddingswerkers en ooggetuigen en voelen ons bij tijd en wijle voyeurs, die parasiteren op het ongeluk van anderen. Maar ook dat is nieuws.

De rechtszaak

Op maandagochtend 16 april 2012 begint in Oslo de rechtszaak tegen Breivik. Han en ik gaan terug naar Noorwegen. Volgens experts heeft Breivik een narcistische stoornis, maar is hij wel toerekeningsvatbaar.

De Noren hebben geleerd van de terreuraanslagen in Londen en Madrid. Daar bleven de slachtoffers anoniem. De Scandinaviërs besluiten om elke moord individueel te behandelen, inclusief de gruwelijke details:

"De kogel is via haar linkeroor het hoofd binnengedrongen en heeft de schedel aan de rechterachterzijde verlaten." En dat in zevenenzeventig versies. De rillingen lopen over mijn rug.

Noodoproep uit 2011

Het pijnlijkste moment is als de aanklager een noodoproep laat horen die op 22 juli 2011 door de politie is opgenomen:

"Alarmcentrale politie." "Hallo, er wordt geschoten op Utøya", zegt een meisje met trillende stem. Het kind heet Renate, ze houdt zich in een gebouw op het eiland verstopt op de wc. "Er wordt de hele tijd geschoten. Iedereen is in paniek. Hij is hier binnen."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Netflix maakt film over terrorist Anders Breivik

Ik voel haar angst. Zonder dat ik het merk biggelt er een traan over mijn wang. Han kijkt me verbaasd aan, hij spreekt geen Noors. Opeens klinkt er een schreeuw. We horen schoten. We zitten live in het bloedbad dat Breivik aanricht. Er vallen op dat moment dertien doden. Breivik kijkt tijdens het geluidsfragment naar zijn handen en blijft onbewogen.

Nachtmerries

De reportages die we in Noorwegen maken, hakken er diep in. Eenmaal thuis krijg ik verschrikkelijke nachtmerries. Het is de eerste keer in mijn lange carrière dat ik dit meemaak. In de droom zit ik samen met Breivik opgesloten in een cel. Hij heeft me gezegd dat hij me zal onthoofden als ik in slaap val.

Gillend en badend in het zweet word ik elke nacht wakker. De nachtmerries houden meer dan een week aan. Van lieverlee verdwijnen de boze dromen. Het lukt. Ik zet Breivik uit mijn hoofd.

Het vonnis

Op 24 augustus 2012 wordt Anders Behring Breivik veroordeeld tot 21 jaar cel. Het is de hoogste straf die je in Noorwegen kunt krijgen. Als hij het vonnis hoort, verschijnt er een brede glimlach op zijn gezicht. Hij is een martelaar voor de 'goede zaak’ geworden.

Zolang hij een gevaar blijft voor de maatschappij kan zijn detentie steeds met vijf jaar worden verlengd. In principe kan hij levenslang in de gevangenis blijven zitten. "Goed zo!", mompel ik als ik dit stuk schrijf, en slik een brok weg.

Terugblik: het nieuws van de jaren 10

In onze decenniumserie 'Waar was jij?' kijken we terug op de grootste nieuwsgebeurtenissen sinds 2010. Je vindt onze verhalen en video's op deze pagina.

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore