Menu Zoeken Mijn RTL Nieuws

04 november 2016 17:45

Reconstructie Oekraïne-referendum: Hoe de nee-stem een ja wordt

Reconstructie Oekraïne-referendum:  Hoe de nee-stem een ja wordt
Mark Rutte (archieffoto)

Het is meer dan een halfjaar geleden dat we naar de stembus gingen voor het Oekraïne-referendum. Nederland zei nee. Toch is het verdrag waarover we stemden nog lang niet van tafel. Wat gebeurde er achter de schermen? Waarom deed Mark Rutte een emotionele oproep? Een reconstructie.

'Nee'

Het komt op 6 april als een grote verrassing: 61,1 procent van de stemmers zegt 'nee' tegen het verdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Het verdrag is een samenwerkingsovereenkomst op zowel economisch als politiek vlak. Alle Europese lidstaten zijn al akkoord, maar in Nederland dwingt GeenPeil een referendum af. Het kabinet is niet verplicht om de uitslag te volgen, maar vooraf zei de Tweede Kamer dat de uitslag zou worden gerespecteerd bij een geldige opkomst. Sindsdien zoekt het kabinet naar een antwoord op die nee-stem. 

Deze reconstructie is tot stand gekomen op basis van verschillende gesprekken met betrokkenen.

6 april: de avond van het referendum

Het ministerie van Algemene Zaken is uitgestorven. In een paar kamertjes brandt nog licht. Premier Mark Rutte, minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken en een paar ambtenaren zien de verpletterende uitslag van het Oekraïne-referendum: ruim 60 procent van de Nederlanders is tegen het verdrag, de opkomst van 30 procent die nodig is voor een geldig referendum wordt nét gehaald.

Al meteen gaan de eerste telefoontjes naar fractievoorzitters: alsjeblieft, vraagt het kabinet, geef ons tijd en ruimte. Een beetje kribbig en kortaf verschijnt premier Rutte voor de televisiecamera's. Er kan geen lachje af bij de altijd optimistische premier. "De ratificatie (definitieve goedkeuring van verdrag) kan niet zonder meer doorgaan", zegt Rutte. Hij wil samen met Oekraïne en de Europese Unie zoeken naar een oplossing. "Daar gaan we dagen, zo niet weken voor nemen."

Het blijft stil...

Het worden geen weken, maar maanden. Na de uitslag blijft het stil. Nederland wil een aanvulling op het akkoord, een verklaring of bijlage waarin dan staat dat het verdrag niet leidt tot een EU-lidmaatschap voor Oekraïne, militaire steun of extra geld. In Brussel polsen Rutte en zijn ambtenaren of zo'n aanvulling kans maakt. De Europese Commissie vraagt Nederland nog even te wachten. In de aanloop naar het brexitreferendum in Groot-Brittannië wil Brussel eenheid uitstralen. Gedoe met Nederland komt niet uit.

Voor de zomer kaart Rutte het voorzichtig aan bij zijn collega-regeringsleiders, maar inmiddels is brexit een feit. Rutte maakt zelf ook geen enkele haast met een oplossing. In september gaan tussen ambtenaren al weddenschappen: wedden voor een flesje wijn dat Rutte het probleem over de verkiezingen van 2017 tilt? Dat laat D66 niet gebeuren: kamerlid Kees Verhoeven begint tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen een lobby voor een deadline. Het kabinet moet stoppen met treuzelen: 1 november is de deadline, zo staat in een motie. De motie krijgt massale steun. De klok begint te tikken.

Rutte zoekt steun

Langzaam worden de contacten tussen het kabinet en de fractievoorzitters opgevoerd. Ook met oppositiepartijen. Het kabinet van VVD en PvdA heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer. Voor een oplossing is dus steun nodig van oppositiepartijen. Voordat Rutte echt gaat onderhandelen in Brussel, wil hij op voorhand weten dat een oplossing ook in beide Kamers kan rekenen op een meerderheid.

CDA-leider Buma en D66-leider Pechtold worden samen uitgenodigd in het Torentje. Pechtold stelt zich constructief op. Buma luistert, maar wijst een compromis af. Rutte en Koenders houden de contacten met andere fractievoorzitters warm. 

Hoe dat werkt, blijkt als NOS begin oktober meldt dat het referendum 'zonder gevolgen' blijft en er geen 'oplossing' komt. Koenders sms't ​dan vanuit de Poolse hoofdstad Warschau naar fractievoorzitters: nee hoor, het kabinet werkt echt nog aan een oplossing.

10 oktober: 'Dat wordt een intrekkingswet'

Om de oplossing dichterbij te brengen, wordt het Torentje volgepropt: zeven fractievoorzitters, een premier en een minister. Buma (CDA), Pechtold (D66), Segers (ChristenUnie), Klaver (GroenLinks) en Van der Staaij (SGP) krijgen samen met Zijlstra (VVD) en Samsom (PvdA) een hoorcollege over oplossingen en de geopolitieke situatie rond Oekraïne.

Er wordt gegrapt over Samsom die in een hoekje op een wankel stoeltje zit, maar het gesprek is vooral ongemakkelijk. Er vallen stiltes. Het mislukt. De fractievoorzitters vertrekken en komen vervolgens samen op de kamer van CDA-leider Buma. Daar is de conclusie snel getrokken: niemand wil Rutte op voorhand steun geven voor een Europese oplossing.

Dit had Rutte niet verwacht

Jesse Klaver oppert om een gezamenlijke persconferentie met alle oppositiepartijen te geven, maar dat idee wordt weggehoond. Iemand moet het nieuws aan Rutte gaan melden. Pechtold belt naar de premier, op de speaker. Niemand wil het kabinet op voorhand steunen om de nee-stem te veranderen in een ja-stem met wat voorwaarden. Rutte staat paf, zeggen betrokkenen. Hij reageert aangeslagen, geschrokken, emotioneel. Dit had hij niet verwacht.

Dan klinkt de stem van Halbe Zijlstra over de speaker. De nuchtere Fries concludeert: 'Dat wordt een intrekkingswet'. De coalitie vraagt de tijd om alles rustig te regelen. Maar vooral: hou het nog even geheim. Zo kan het kabinet rustig aan een intrekkingswet werken en dat op een fatsoenlijke manier regelen, met Brussel en Kiev. Ongekend: de geheimhouding lukt, ook vanwege de koppeling met een van de meest gevoelige dossiers van dit moment: MH17.

Link MH17

Meerdere betrokkenen bevestigen dat de link is gelegd tussen MH17 en het Oekraïne-referendum. Als Nederland nee zegt, kan de relatie met Oekraïne verslechteren. Dat kan gevolgen hebben voor het onderzoek naar de aanslag op vlucht MH17, waarbij Nederland innig samenwerkt met Oekraïne. Maar de conclusie is: dit argument kan niet worden gebruikt.

Het zou een schoffering van nabestaanden zijn en een onmogelijk argument in een discussie: niemand wil de aanslag op 298 mensen gebruiken voor een pleidooi. Als de Oekraïense president Porosjenko eind oktober wél die link legt tijdens een top van Europese christendemocraten in Maastricht, reageert premier Rutte vanuit Brussel zuinigjes: hij noemt de koppeling 'niet verstandig'.

20 oktober: internationale druk op Rutte

Terwijl Porosjenko in Maastricht de MH17-link legt, is Rutte in Brussel voor een Europese top. Tijdens het diner meldt hij zijn collega's dat hij geen steun heeft voor een oplossing in Nederland. Oppositiepartijen willen hem niet helpen. Maar Rutte krijgt ook iets te horen. Oost-Europese landen benadrukken: onderschat het belang van het Oekraïneverdrag niet. Mislukt het verdrag, dan knallen champagnekurken in Moskou.

De voorzitter van de Europese Commissie, Jean-Claude Juncker, vertelt Rutte onomwonden dat hij met een oplossing moet komen. Ook de Duitse bondskanselier Merkel is voor een oplossing die het akkoord redt. De Duitse bondskanselier heeft al eerder aan Den Haag laten weten: dit is een belangrijke kwestie. Aan de mening van Merkel wordt veel waarde gehecht: die Mutti blijft wel die Mutti, aldus een ingewijde.

Alles op alles 

Hoe groot de druk op Rutte die nacht precies is, is lastig te reconstrueren. Flink, zegt de één. Het valt wel mee, zegt de ander. Diezelfde nacht belt Rutte nog met fractievoorzitters in Den Haag. Hij spreekt over de druk vanuit Brussel, Parijs en Berlijn om het akkoord te redden, net als in eerdere telefoontjes met de fractievoorzitters. Die avond en nacht ziet Rutte ook iets anders: urenlang worden Europese landen het niet eens over sancties tegen Rusland vanwege het Russische optreden in Syrië. Voor de zoveelste keer lukt het de Europese Unie niet om eensgezind naar buiten te komen.

Betrokkenen zien in die dagen een verandering bij Rutte in toon en strategie: van 'een intrekkingswet is onvermijdelijk door gebrek aan steun’ naar 'nog één keer alles op alles'. Inmiddels voelt het Binnenhof ook steeds meer internationale druk. Kamerleden krijgen telefoontjes uit Oost-Europese landen als Polen, maar ook van de Belgische ambassadeur. Maar dat is nog niks in vergelijking met de druk op het CDA in de daaropvolgende week.

Den Haag ligt dwars 

In Den Haag is steun in de Eerste Kamer voor Rutte inmiddels verder weg dan ooit. Het kabinet probeert steun te regelen via de partijleiders in de Tweede Kamer, maar dat schiet niet op. Jesse Klaver van GroenLinks heeft laten weten dat hij niet verder wil praten. De ChristenUnie maakt ook afwijzende bewegingen. Bij CDA-leider Buma is het vanaf dag één duidelijk: 'nee is nee'.

Andere partijen verbazen zich over de stellige Buma, maar voor het referendum heeft de fractie een lange discussie gevoerd: wie een referendum houdt en een geldige uitslag krijgt, moet dat uitvoeren, anders staan de geloofwaardigheid en het aanzien van de politiek op het spel. Alleen D66-leider Pechtold stelt zich soepel op. Als pro-Europese partij is D66 bereid om mee te denken over een oplossing, al klinkt in de fractie kritiek over het gestuntel en getreuzel van Rutte. 

Druk zetten

1 november komt dichterbij. Het kabinet lanceert een ongekend offensief van politieke druk op CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks. Fractievoorzitters verbazen zich over de stroom aan telefoontjes, sms'jes en appjes.

"Zo werkt de macht", zegt een betrokkene. Invloed gebruiken, druk zetten en overtuigen. Niet alleen Rutte, ook Koenders en ook vicepremier Asscher. Ze bellen met de boodschap: we hebben jullie steun nodig. Partijprominenten worden door het kabinet benaderd of ze hun fractievoorzitter kunnen overtuigen. Oud-ministers, werkgeversorganisaties, Europese politici, zusterpartijen uit het buitenland: wie geen telefoontje krijgt, telt niet mee. Een oud-premier wordt benaderd met de vraag of hij Buma wil bellen om het verzet te breken.

28 oktober: hartenkreet Mark Rutte

In de laatste ministerraad voor de deadline moet de duidelijkheid komen: gaat Rutte voor een oplossing of komt er een intrekkingswet? Op donderdagavond overleggen VVD en PvdA altijd in eigen kring, het bewindspersonenoverleg. Rutte benadrukt daar hoe hij ermee worstelt: zeker na de EU-top wil hij geen intrekkingswet indienen.

Er is weerstand binnen de VVD, zo wordt gefluisterd. In peilingen blijkt namelijk dat de VVD-kiezer diep verdeeld is over het Oekraïneverdrag. Hoe groot de weerstand is, daar verschillen de meningen over. Rutte moest het door het overleg slepen, zegt de een. Nee hoor, het ging slechts om een enkele individuele gedachte, zegt de ander.

Nog één kans

Uit de Eerste Kamer klinkt een positief signaal: de fracties van VVD en PvdA in de Eerste Kamer benadrukken dat zij een intrekkingswet niet zullen steunen en dus achter Rutte staan. Rutte voelt steun: hij besluit tot een 'cri de coeur', een publiekelijke hartenkreet om alsnog steun te vinden voor het Oekraïneverdrag. "Dit is groter dan Nederland alleen, véél groter."

Rutte, die gevoelige kwesties normaal zo klein mogelijk maakt, legt journalisten haarfijn uit welk type bommen Rusland in Syrië gebruikt. Als Nederland het Oekraïneverdrag blijft blokkeren, is de Europese Unie voor de zoveelste keer verdeeld richting Rusland. Het voorbeeld van de vacuümbom klinkt bizar, zeggen vriend én vijand. Voor de persconferentie heeft Rutte nooit de vacuümbom genoemd in zijn gesprekken over het referendum. Na de persconferentie klinken bij D66 wat positievere geluiden, maar ChristenUnie en GroenLinks houden de boot af. Er is nog één kans: het CDA. 

29 en 30 oktober: druk op CDA wordt opgevoerd

In het weekend wordt de druk op het CDA maximaal opgevoerd. Maar Buma is net slagroom, zeggen bronnen: hoe harder je klopt, hoe stijver hij wordt. Het kabinet richt de pijlen op de Eerste Kamerfractie van het CDA. Daar zitten mensen met jarenlange politieke carrières. CDA-senatoren als Niek-Jan van Kesteren (jarenlang directeur van werkgeversorganisatie VNO-NCW), Ben Knapen (oud-staatssecretaris van Europese Zaken), Maria Martens (tien jaar lid van het Europees Parlement), Ria Oomen (25 jaar lid van het Europees Parlement) en nog een aantal mensen. Het is de toplaag van de bestuurlijke elite in Nederland; het zijn pro-Europese politici, grote voorstanders van vrijhandel. Voorstanders van het Oekraïneverdrag. Durven zij het kabinet te helpen? Durven zij Buma te laten vallen?

Harde garanties krijgt het kabinet niet, naar eigen zeggen. Maar wél positieve signalen van individuele senatoren. Premier Rutte belt met de fractievoorzitter van het CDA in de Eerste Kamer, Elco Brinkman. Brinkman wil nu geen standpunt innemen. "Ik ga niet op de muziek vooruit lopen, dan gaat het vals klinken", schijnt Brinkman tegen Rutte te hebben gezegd. Er komt geen ja, maar Brinkman zegt 'niet op voorhand tegen te zijn'. Daar zit ruimte, concluderen betrokkenen.

Het besluit is genomen

Twee dagen voor de deadline, op zondag 30 oktober, klinken er positieve signalen, zeggen bronnen. Als senatoren van VVD, PvdA, D66 en een aantal CDA'ers een oplossing zouden steunen, gloort een meerderheid. Als Rutte een deal in Brussel bereikt, kunnen wellicht ook senatoren van andere partijen instemmen, denken betrokkenen. Nederland kan het verdrag met een aanvulling dan goedkeuren, ondanks de nee-stem.

Maandag wordt de officiële brief verstuurd: het besluit is genomen. Premier Rutte gaat onderhandelen in Brussel, ondanks de nee-stem in het referendum. Er komt voorlopig geen intrekkingswet.

Nog lang niet voorbij

Maar het is nog niet voorbij: met wat komt Rutte precies terug uit Europa? Hoe zeker is een meerderheid in de Tweede Kamer, als straks ook een aantal VVD- en PvdA-Kamerleden weten dat ze niet terugkeren op de lijst?  Jacques Monasch (PvdA) heeft al aangekondigd een motie van wantrouwen tegen het kabinet te steunen als het de uitslag van het Oekraine-referendum niet volgt. En: hoe stabiel zijn de positieve signalen uit de Eerste Kamer? Wat gebeurt er in het CDA? 

Dit is nog lang niet voorbij, verzucht een bron. Het machtsspel rond het Oekraïne-referendum is pas net begonnen.

Topnieuws