Politiek

Zware week voor premier Rutte: waarom verliest hij zijn vertrouwelingen?

16 februari 2018 20:05 Aangepast: 17 februari 2018 07:13
Zijlstra en Rutte na het debat van afgelopen dinsdag. Beeld © ANP

Een dramatische week voor premier Mark Rutte. Met het vertrek van minister Halbe Zijlstra heeft hij weer een vertrouweling verloren. Wat gaat er mis in de cirkel vertrouwelingen rondom Rutte?

Na Ivo Opstelten, Ard van der Steur en Jeanine Hennis-Plasschaert is weer een belangrijk politiek schaakstuk van premier Mark Rutte gevallen: zijn 'beste politieke vriend' Halbe Zijlstra.

"Om in schaaktermen te spreken: Zijlstra was een loper. Een belangrijk, waardevol schaakstuk", zegt politiek commentator Frits Wester. "Rutte noemde Zijlstra zelfs de architect van het huidige kabinet."

Offers brengen

Miniatuurvoorbeeld

Politiek bedrijven is schaken. Hoe je een goed schaker wordt? Nederlands schaakgrootmeester Hans Böhm weet daar alles van. "Door altijd vooruit te blijven denken. En daarvoor moet je offers brengen", zegt de schaakgrootmeester. "Dat is niet erg. Als je daarna maar weer situaties creëert die weer nieuwe kansen bieden."

Volgens schaker Böhm moet je niet te snel afscheid nemen van belangrijke stukken. "Het is een deugd dat Rutte zijn loper Zijlstra jarenlang bij zich heeft gehouden. Misschien was hij net iets te lang loyaal aan Zijlstra."

Inschattingsfout

Dat denkt hoogleraar Janka Stoker ook. Ze is gespecialiseerd in leiderschap. "Rutte heeft in al de jaren veel vertrouwelingen om zich heen gebouwd". Begrijpelijk, vindt ze, want: "Met zo'n kleine meerderheid is het logisch dat je met mensen werkt die je goed kent en vertrouwt." Maar er schuilt ook een gevaar in. "Het is lastiger om mensen objectief te bekijken als ze dichtbij je staan. Je bent dan eerder geneigd iemands gedrag te vergoeilijken, waardoor je makkelijker fouten onderschat."

Rutte gaf dat ook toe deze week: hij had een inschattingsfout in de zaak-Zijlstra gemaakt.

Volgens Stoker is de cruciale vraag: hoe selecteert Rutte zijn mensen? "Rutte benadrukte steeds dat hij voor kwaliteit zou gaan. Maar is dat ook zo? Heeft Zijlstra zijn mensen op de beste positie op het schaakbord gezet? Of is Rutte vooral voor mensen gegaan op wie hij kan bouwen? En heeft hij Zijlstra deze functie gegeven omdat hij veel voor hem heeft betekend?"

Frits Wester vult aan: "Rutte zei op zijn persconferentie vandaag dat hij een bijzondere band had met Zijlstra. Bijna vijf jaar lang was hij fractievoorzitter van de VVD en dan krijg je een bijzondere band, maar vooral ook omdat ze vaak botsten, zei Rutte."

Koppen rollen steeds vaker

Er speelt nog iets anders mee. Waar geregeerd wordt, vallen nu eenmaal koppen. Je kunt niet schaken, zonder dat er stukken vallen. Historicus Anne Bos van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis doet onderzoek naar gevallen ministers en staatssecretarissen door de jaren heen.

Als je alle kabinetten tegenover elkaar zet is het aantal gesneuvelde ministers en staatssecretarissen onder premier Rutte II het grootst. In het kabinet Rutte-II sneuvelden drie ministers en vier staatssecretarissen. Het vorige record stond op naam van het kabinet-Lubbers III.

De historicus ziet twee dingen. Bewindslieden vallen steeds vaker én de val gaat steeds sneller. "Vroeger kwamen bewindslieden er sneller met een 'sorry’ vanaf. Ze moesten wel door het stof, maar konden wel aanblijven. Tegenwoordig ziet men minder door de vingers, de normen zijn aangescherpt." En het vonnis wordt sneller voltrokken. "Bij Zijlstra was het binnen 24 uur voorbij. De schade moet zo klein mogelijk gehouden worden. Helemaal in dit gepolariseerde landschap en zo vlak voor de verkiezingen kun je de pleister maar beter snel trekken. Dan duurt de pijn niet zo lang."

De doorlooptijd van bewindslieden wordt steeds korter, ziet ook Stoker. "Had je vroeger een paar kranten en een journaal, tegenwoordig zit iedereen erbovenop. Binnen no-time kan iets heel snel heel groot worden. Dat komt ook door de rol van de sociale media."

Verlies voor Rutte

Eén ding is duidelijk; het verlies van Zijlstra is een klap voor Rutte. "Het is een deuk in zijn rol als leider", constateert Stoker. Zij denkt dat het hebben van een visie nu hard nodig is. "Rutte grapte eens: voor visie moet je naar de oogarts. Maar ik vraag me af of dat slim is. Visie maakt je een sterk kabinet. Dat is juist nu misschien nog wel meer nodig."

Uitgeschaakt is Rutte zeker niet, vindt schaakgrootmeester Böhm: "Schakers raken hun scherpte kwijt omdat ze te oud worden of omdat ze andere dingen aan hun hoofd hebben. Dat zie ik nog niet bij Rutte."

Frits Wester besluit: "Het vertrek van Zijlstra was onafwendbaar. De reden kun je Rutte niet aanrekenen, wel dat hij de ernst van de situatie heeft onderschat. Alle andere gevallen waarin VVD-bewindslieden sneuvelen zijn anders. Iemand zoals Weekers die maar geen grip krijg op de Belastingdienst is toch echt iets anders dan een minister, zoals Jeanine Hennis, die de verantwoordelijkheid neemt voor fouten die de organisatie jaren terug onder een voorganger zijn gemaakt. Het siert Rutte dat hij zolang mogelijk achter zijn mensen blijft staan. Maar soms is het politiek beter om te kiezen voor snelheid in plaats van loyaliteit."

Deze VVD bewindslieden vielen onder Rutte:


Miniatuurvoorbeeld

1. Frans Weekers (VVD)

VVD-staatssecretaris van Financiën Frans Weekers stapte eind januari 2013 op. Hij trad af aan het einde van een urenlang en voor hem pijnlijk verlopen debat over problemen bij de Belastingdienst met de uitbetaling van huur- en zorgtoeslagen.

2 en 3. Opstelten en Teeven (VVD)

Thumbnail

In maart van 2015 waren het de VVD’ers Ivo Opstelten en Fred Teeven die opstapten als minister en staatssecretaris van Veiligheid en Justitie. Aanleiding was dat er alsnog een bonnetje opdook binnen hun ministerie over een deal die Teeven vijftien jaar eerder sloot met een drugscrimineel. Daarmee was meer geld gemoeid dan wat Opstelten de Kamer had gemeld. Opstelten werd door Rutte gezien als zijn 'politieke peetvader' en was jarenlang een belangrijke steun.


Thumbnail

4. Ard van der Steur (VVD)

In januari 2017 stapte Van der Steur op. Ook hij kwam als minister van Veiligheid en Justitie onder vuur te liggen over de Teevendeal. Rutte liep vroeger stage bij de vader van Van der Steur. Ze kennen elkaar al jaren maar Van der Steur behoorde niet tot een directe vertrouweling.


Miniatuurvoorbeeld

5. Jeanine Hennis (VVD)

Begin oktober vorig jaar stapte Hennis op na een vernietigend rapport over de Missie in Mali waarbij twee militairen omkwamen. Hennis gold als een vertrouweling van Rutte met wie de VVD grote ambities had. Hennis zit nu in de Kamer.

6. Halbe Zijlstra (VVD)
 
Miniatuurvoorbeeld

Deze week stapt Halbe Zijlstra op. Een leugen over een bezoek aan Poetin koste hem zijn ministerschap van Buitenlandse Zaken. Zijlstra werd door Mark Rutte gezien 'als zijn beste politieke vriend'.

 

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore

`