Analyse

Plannen partijen in strijd met rechtsstaat, dat is erg om deze reden

14 februari 2017 17:30 Aangepast: 28 juli 2017 22:00
Het verkiezingsprogramma van de PVV heeft de meeste voorstellen die de rechtsstaat aantasten Beeld © ANP

Het lijkt een gevaarlijke trend: steeds meer partijen hebben in hun verkiezingsprogramma's voorstellen staan die de rechtsstaat kunnen aantasten, constateert een onafhankelijke commissie voor de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA). Vorige verkiezingen ging het nog om twee partijen, nu al om vijf.

Aantasting van de rechtsstaat: waarom is dat erg? 

Onze rechtsstaat zorgt ervoor dat wij als burgers beschermd worden tegen mogelijke machtsmisbruik van de overheid. Politieke partijen kunnen voorstellen doen die die bescherming aantast. 

De commissie verwoordt het belang van onze rechtsstaat in haar rapport behoorlijk duidelijk:

"De overheid mag de rechten en vrijheden van de burgers in het land niet zomaar beperken of afpakken, ook niet als ze democratisch is gekozen. De politie mag niet zomaar iemands huis binnentreden of iemand in de cel zetten."

"In een democratische rechtsstaat heeft iedereen het recht zijn mening te uiten binnen de grenzen van de wet. Wat die grenzen in een concreet geval precies zijn, bepaalt alleen de onafhankelijke en onpartijdige rechter. Een politieke meerderheid mag nooit de rechten van minderheden zonder meer beperken."

Hoeveel partijen hebben voorstellen die onze rechtsstaat kunnen aantasten? 

Maar liefst vijf van de dertien onderzochte politieke partijen doen voorstellen die rechtstreeks indruisen tegen onze rechtsstaat.

Veel maatregelen spelen direct in op zorgen over immigratie, terrorisme en jihadisme of zijn ideeën voor staatsrechtelijke hervormingen. De commisie noemt dit een 'onrustig beeld', aangezien zij rechtstreeks ingaan tegen fundamentele rechten en vrijheden van mensen of inbreuk maken op het recht op een behoorlijk proces.

Is dat niet elke verkiezingen zo? 

Nee. "Dit zijn er absoluut meer dan de vorige keer", zegt Camilo Schutte Schutte, lid van de commissie, tegen RTL Z.

"Alle partijen schrijven wel dat ze vóór democratie en de rechtsstaat zijn, maar je ziet bij veel partijen een paradox ontstaan. Ze willen bijvoorbeeld in naam van de rechtsstaat vrijheden van anderen inperken. Daarmee halen ze onderuit wat ze zelf willen verdedigen." Vier jaar geleden werden alleen de PVV en SGP op de vingers getikt.

Wat gaat er mis?

Voorstellen die deze verkiezingen een rood licht krijgen in het onderzoek zijn bijvoorbeeld een verbod op buitenlandse financiering van moskeeën (CDA), plannen om 'criminelen' met een dubbele nationaliteit het staatsburgerschap te ontmenen (VNL), geen immigranten uit islamitische landen toelaten (PVV) en het desnoods stateloos maken van Nederlanders die zich aansluiten bij een terroristische organisatie (VVD). 

Koploper is de PVV met 6 concrete plannen die regelrecht in strijd zijn met de rechtsstaat. Terwijl ook VNL (3 plannen), de VVD (2) SGP (2) en CDA (1) dergelijke voorstellen hebben opgenomen in hun verkiezingsprogramma. 

Welke partijen kregen vooral groen licht? 

Tegenover het toegenomen aantal rode voorstellen staan ook diverse 'groene lichten', oftewel concrete voorstellen die de rechtsstaat juist bevorderen. Volgens de commisie doen ChristenUnie, D66, Denk, GroenLinks, PvdA, PvdD en de SP dat. Voorbeelden zijn het bevorderen van gelijke behandeling, meer (online) privacy en het bestrijden van discriminatie van kwetsbare groepen.        

Dit grafiekje geeft een handig overzicht:

Thumbnail

Wat zeggen de experts?

Schutte vindt het 'zorgelijk'. "Omdat er vijf partijen zijn die plannen hebben opgenomen die in onze rechtsstaat echt niet kunnen. Ik ben het meest geschrokken dat verschillende partijen internationale rechtsverdragen negeren. Dit zijn de minimumregels van onze democratie. Ze zijn zo belangrijk omdat ze de beginselen van de rechtsstaat bevestigen en ervoor zorgen dat landen elkaar in de gaten houden, om ervoor te zorgen dat er geen ongelukken gebeuren. Maar nu schrijven partijen: dan zeggen we die verdragen toch op? Maar dat lost niets op en bevestigt alleen maar dat de maatregelen in strijd zijn met de rechtsstaat."

Het voorstel van regeringspartij VVD, dat niet langer wil dat mensenrechten uit verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties directe werking hebben in Nederland, noemt hij schokkend. "Als je dit voorstel combineert met de voorstellen van de PVV om geen enkele vluchteling meer toe te staan, dan heb je een rechtstreekse afbraak van onze rechtsstaat."

Wordt onze rechtsstaat sowieso aangetast?

Niet per se. Leids hoogleraar staats- en bestuursrecht en advocaat Tom Barkhuysen deelt de zorgen van Schutte, maar wijst op de buffers. "Dit zijn allemaal plannen en die moeten in de formatie nog in uitvoering komen en nog aangenomen worden door de Eerste Kamer. Allemaal buffers die onze rechtsstaat beschermen. Dat geldt eveneens voor de rechter."

Ook benadrukt hij dat er gradaties zijn. "Er zitten ook smaakverschillen tussen. Van een referendum kun je zeggen dat dit gevaarlijk is voor de rechtsstaat, maar je kunt het ook beschouwen als een goede toevoeging. Dat is wat anders dan de Koran verbieden of moskeeën sluiten."

Zijn de voorstellen eigenlijk wel uit te voeren? 

Dat is de vraag. Barkhuysens grootste zorg is dat de politieke partijen hiermee voorstellen doen die ze niet waar kunnen maken. "Natuurlijk moet een politieke partij zich profileren. Maar als je juist nu de geloofwaardigheid van de politiek zo ter discussie staat met dergelijke voorstellen komt, waarvan je suggereert dat ze uitvoerbaar zijn, maar die je niet waar kunt maken, dan raak je nog verder vervreemd van de kiezer."

`