Magazine

Met een jetlag de middelbare school door: slaaptekort is een groot en serieus probleem onder pubers

19 oktober 2016 17:52 Aangepast: 30 november 2017 11:02

Niet voor één uur ’s nachts kunnen slapen en de volgende dag weer om zeven uur je bed uit; het is de dagelijkse realiteit van te veel middelbare scholieren, met chronisch slaaptekort tot gevolg. "Dit is een sociaal-maatschappelijk probleem dat uit de hand loopt", zegt neuroloog en slaapdeskundige Hans Hamburger.

"Ik denk dat ik het beste kan omschrijven alsof er watten in mijn hoofd zaten", zegt Liz (19). Vanaf haar veertiende jaar kreeg ze moeite met in slaap komen. En daardoor natuurlijk ook met de volgende ochtend vroeg uit bed komen. "Na een paar nachten van vier à vijf uur slaap was ik niet meer uit bed te branden, ik had er de energie niet voor. Mijn moeder kon dan zeuren of schreeuwen wat ze wilde, maar ik bleef gewoon in bed liggen. Op school leek het alsof alles langzamer ging. Ik kon me moeilijk concentreren, soms viel ik in slaap tijdens de les."

Wat Liz doormaakt, is typerend voor veel middelbare scholieren, zegt Hans Hamburger, hoofd van het Amsterdam Slaap Centrum en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Slaap- en Waakonderzoek (NSWO). Een op de tien jongeren heeft ernstige slaapproblemen en de overgrote meerderheid kampt met slaaptekort, blijkt uit onderzoek van de Hersenstichting. Uit een enquête onder bètadocenten op middelbare scholen blijkt dat alle ondervraagde leraren wel eens leerlingen met slaaptekort in de les hebben en dat als een probleem ervaren.  

"Die kostbare schooljaren krijg je nooit meer terug"

Hans Hamburger legt uit: "Vanaf ongeveer het dertiende jaar maakt je lichaam grote, ook hormonale, veranderingen door. De biologische klok verandert, waardoor het slaap-waakritme verschuift naar een later tijdstip. Kon je op je tiende jaar eenvoudig om negen uur in slaap vallen, op je veertiende jaar kom je niet in slaap voor elf uur. Dit hoeft geen probleem te zijn. Maar mocht een tiener een avondmens blijken te zijn – dit is genetisch bepaald -, dan verschuift het slaap- en waakritme naar een nog later tijdstip op. Uit onrust of verveling pakt een puber zijn mobiele telefoon. Door het licht dat van het schermpje in de ogen valt, krijgen de hersenen een seintje dat je wakker moet blijven. Zo kan het zijn dat een middelbare scholier pas om twee of drie uur in slaap valt, terwijl die om half negen weer in de schoolbanken moet zitten. Dan komt hij bij lange na niet aan de negen uur slaap per nacht die hij nodig heeft."

Een ontregelde biologische klok kun je vergelijken met een jetlag, en dat zit het leervermogen en de hersenontwikkeling van pubers flink in de weg. Dat is doodzonde volgens Hamburger, want die kostbare schooljaren krijg je nooit meer terug. "Het puberbrein kan zich onwaarschijnlijk veel stof eigen maken, maar daarvoor heeft het genoeg slaap nodig. In de diepe slaap wordt aan het begin van de nacht abstracte kennis verwerkt. In de REM-slaap, de laatste slaapfase, verwerken we de psychologische prikkels van de dag en wordt het geheugen voor ruimtelijk inzicht vastgelegd."

GEVOLGEN VAN SLAAPTEKORT:

Iedereen heeft weleens een slechte nacht, dat kan weinig kwaad. Maar een aanhoudend verstoord slaap- en waakritme heeft grote gevolgen voor je lichamelijk en geestelijk welzijn. Het ontregelt je metabolisme, immuunsysteem, hormoonhuishouding, leervermogen, bloeddruk en de regulering van je lichaamstemperatuur. Onder jongeren kan chronisch slaaptekort leiden tot talloze problemen zoals slechte schoolprestaties, achteruitgang van de (psychische) gezondheid, overgewicht, depressie, agressief gedrag en een hoger risico op alcohol- en drugsmisbruik.kst

Pas toen Liz regelmatig niet of later naar school ging en haar schoolprestaties verslechterden, kregen haar ouders door dat er iets mis was. "Ik ben geen lui persoon. Ik haal graag goede cijfers, maar het kon me nog maar weinig schelen. Toch wist ik niet dat ik een slaapprobleem had. Ik dacht dat iedere puber lastig in slaap kwam. Hoe weet je wat normaal is?"

"Ze zien wanhopige ouders die een ongeïnteresseerde depressieve puber met zich meeslepen naar een spreekuur"

Rond haar vijftiende kwam Liz in een negatieve spiraal terecht. Ze ontwikkelde een eetstoornis, anorexia, en begon zichzelf te verwonden. Na een lang circuit van psychologen, ziekenhuizen, geestelijke gezondheidszorginstellingen en heel veel slaapmedicijnen kwam ze op haar achttiende terecht bij slaapcentrum Kempehaeghe. "Daar voelde ik me voor het eerst serieus genomen. Eindelijk werden mijn problemen niet gegooid op 'te veel stress', of ‘ze denkt te veel na’ en verdoezeld met medicijnen."

"Het is schrijnend dat er zoveel jaren verstrijken voordat jongeren als Liz de juiste hulp krijgen", zegt Hamburger. "Huisartsen en psychologen herkennende de symptomen van slaapstoornissen vaak niet. Ze zien wanhopige ouders die een ongeïnteresseerde depressieve puber met zich meeslepen naar een spreekuur.” Volgens Hamburger zijn patiënten als Liz slechts het topje van de ijsberg. “Wij zien in ons slaapcentrum alleen de extreme gevallen. Jongeren met bijkomende, soms zeer ernstige gedragsproblemen, die wanhopig op zoek zijn naar hulp. Vaak is het kwaad dan al geschied. Dat is zo zonde, want behandeling is mogelijk."

SIGNALEN DAT EEN PUBER KAMPT MET EEN VERSTOORD SLAAP- EN WAAKRITME

  • ’s Morgens niet goed of helemaal niet op kunnen staan
  • Suffige, ongeconcentreerde indruk
  • ’s Avonds niet de slaap kunnen vatten
  • Alsmaar moe
  • Prikkelbare, vertraagde reacties
  • Verslechterde schoolprestaties

Vertoont jouw kind bovenstaande signalen? Maak dan een afspraak bij de huisarts en vraag naar een verwijzing voor een geaccrediteerd slaapcentrum.

Elke tiener met slaapproblemen vraagt om een eigen, vaak multidisciplinaire behandelmethode. Maar het rechtzetten van de biologische klok, is volgens Hamburger vrij simpel. "Het moet iedere dag, ook in het weekend, een à twee uur voor de gewenste slaaptijd donker zijn. Dus: computer, tv en mobiele telefoon uit. In de praktijk betekent dit dat een tiener rond halfnegen al licht moet mijden. Vaak helpt een zonnebril ‘s avonds ook. Zo zet je het systeem alvast naar slaap. ’s Ochtends is juist weer veel licht nodig. Een lichtwekker kan hierbij helpen. Ook moeten de gordijnen open. Met een zonnebril op naar school fietsen is dus geen goed idee! Dit moeten ze weken lang volhouden om hun slaap- en waakritme te normaliseren. Tieners die een avondmens zijn, zullen dit jaren moeten volhouden."

"Probeer een tiener van 16 maar te vertellen dat die op zaterdag om tien uur op bed moet liggen"

De methode mag eenvoudig zijn, de praktijk is verre van dat. Probeer een tiener van 16 maar te vertellen dat die op zaterdag om halfnegen uur al niet meer op zijn mobiele telefoon mag kijken en om tien uur in bed moet liggen. Neuroloog Hamburger erkent dat dit lastig is, maar de jongeren die in het Amsterdam Slaap Centrum komen, gaan over het algemeen serieus aan de slag met behandelingen. "Zij zitten al zo diep in de problemen dat ze alles aanpakken om hun situatie te verbeteren."

Liz is inmiddels 19 en staat nog steeds onder behandeling bij Kempehaeghe. Het gaat beter, maar ze denkt niet dat haar slaapproblemen ooit helemaal over gaan. Toch is het is al een hele opluchting dat ze weet wat er aan de hand is. "Ik kan er nu beter mee omgaan wanneer ik moeilijk in slaap kom of niet kan doorslapen. Ik weet dat mijn hersenen me soms voor de gek houden: voor mijn gevoel lig ik twee uur wakker terwijl dit eigenlijk maar 40 minuten is."

Snellere herkenning en erkenning van slaaptekort onder jongeren en de gevolgen daarvan is volgens Hamburger prioriteit. Een eerste stap in die richting is een lespakket (Charge your brainzzz) dat de Hersenstichting gaat ontwikkelen in samenwerking met Chrono@Work, een spin-off van de Rijksuniversiteit Groningen. Hiermee wil de Hersenstichting jongeren informeren over het belang van slaap voor gezonde hersenen en hen stimuleren hun eigen slaapgedrag te verbeteren. "Het moet een interactief lespakket worden, waarin jongeren ook hun eigen slaapgedrag onder de loep nemen", zegt Floor van Oosterhout, chronobioloog in Amsterdam Slaap Centrum MC Slotervaart en medeontwikkelaar van het lespakket.

"Over voeding en beweging wordt allerlei voorlichting gegeven, maar voor slaaptekort en de gevolgen daarvan is vrijwel geen aandacht. Terwijl slaap vaak aan de basis staat van overgewicht en gedragsproblemen. Het zou al schelen als meer jongeren weten dát ze een biologische klok hebben en dat ze beter in slaap vallen als ze een uur voor slaaptijd het licht van hun mobiele telefoon meer gaan mijden of dat ze een lichtfilterende bril gebruiken. Net als dat je niet altijd gezond eet of genoeg beweegt, onderhoud je ook niet altijd goede slaapgewoontes, maar als je weet wat je moet doen om je slaappatroon weer in het gareel te krijgen, kan dat al een hoop problemen voorkomen", zegt van Oosterhout.

Het doel is medio 2017 te starten met een pilot van het lespakket. Liz vindt het een goed initiatief. "Ik weet dat ik een extreem geval ben, maar niemand van mijn leeftijdsgenoten slaapt genoeg. Het had mij in ieder geval geholpen als ik beter op de hoogte was geweest van de gevolgen van slaaptekort".

Door Rachel van de Pol

`