Magazine

'Moet je daar maar niet in je eentje lopen'

29 maart 2017 12:15 Aangepast: 07 april 2017 17:06

Als je zo’n kort rokje draagt, dan vráág je er toch om? En dat donkere steegje had je natuurlijk gewoon links moeten laten liggen. Maar al te vaak worden slachtoffers gezien als een onderdeel van het probleem. Victim blaming heet dat. “Die aanranding was traumatisch genoeg, maar wat daarna gebeurde, vond ik eigenlijk nog erger.”

Op een donderdagochtend wandelt vlogster Cynthia Schultz bij de Wijthmenerplas te Zwolle. Het is nog vroeg, kwart over acht, en er staat op de parkeerplaats maar één andere auto.

Thumbnail

“Ik dacht nog, lekker rustig!” vertelt ze.

Er lijkt niets aan de hand, maar al snel ziet ze een man wat zwervend rondlopen. “Hij leek wel naar iets op zoek.” Niet veel later staat hij ineens voor haar neus en verspert haar de weg. Of ze ‘een lekkere dikke pik wil zien’ vraagt hij, en hij begint zijn broek al los te maken. Cynthia: “Ik liep heel snel weg en belde 112. Ik was ontzettend bang: was het ‘gewoon’ een potloodventer, of zou hij echt proberen me aan te randen?”

Gelukkig komt de politie snel en weet die ook nog de man in kwestie te vinden. Maar hij ontkent alles en de agenten kunnen niets meer. Er zijn geen getuigen, het is zijn woord tegen dat van Cynthia.

Stel je niet aan
Ze schrijft een blog over wat haar overkomen is. En dan krijgt ze, naast een heleboel lieve berichtjes, ook een hele reeks beschuldigingen over zich heen: ‘aandachtshoer’, ‘stel je niet aan’, ‘dan moet je daar maar niet alleen gaan lopen’ en ‘daar zou ik ook wel me swans voor uit me broek halen’.

Het fenomeen dat Cynthia Schultz overkomt heet victim blaming. Slachtoffers van een misdrijf krijgen de schuld in eigen schoenen geschoven. Ze zouden naïef, dom of onnadenkend zijn geweest, waardoor het logisch is dat ze iets ergs is overkomen. Slachtofferbeschuldiging gebeurt bij allerlei verschillende soorten narigheid: pesten (‘het is ook wel een raar kind’), ziekte (‘moet je maar niet zo vet eten’) of misdrijven (‘hij liep ook wel te koop met zijn bling bling’). Maar het meeste onderzoek is gedaan naar victim blaming na seksueel geweld.

Een trap na
Onderzoeksjournalist en schrijver Maria Genova benadrukt hoe desastreus dat voor slachtoffers kan uitpakken. Voor haar boek Sexy Selfies onderzocht ze hoe er gereageerd wordt op meisjes en vrouwen van wie er ongewild naaktfoto’s zijn verspreid. Die ervaring is op zichzelf al vernederend genoeg. Maar daarna komt vaak nog een harde trap na: slachtoffers worden bespuugd, geslagen en buitengesloten.

Neem bijvoorbeeld Lara*, die 17 was toen haar vriendje naaktfoto’s van haar verspreidde. Al naar genoeg, maar daarna kwam de echte klap. Op het schoolplein wordt ze nageroepen:‘Omg, heb je haar’, ‘die surfplank weer’, ‘haha, hey is dat die slet van die naaktfoto?’ ‘kankerhoertje sletje banga’.

Genova: “Veel meisjes van wie de naaktfoto’s verspreid werden, vertellen dat ze aan zelfmoord denken, omdat niemand ze steunt. Het maakt iemands zelfbeeld stuk. Het is niet uitzonderlijk dat slachtoffers verhuizen omdat de situatie op school of in de buurt onhoudbaar is geworden door pesten.” Over de dader, de verspreider van de foto’s, spreekt bijna niemand. Ondertussen wordt het slachtoffer nog een keer slachtoffer.

Dat valt ook Cynthia op. De discussie gaat over háár. Over wat zij wel of niet had moeten doen, wel of niet had moeten voelen. En dus niet over de man die haar lastigviel. En ook op haar hebben de beschuldigingen veel effect: ze gaat aan zichzelf twijfelen. “Ik vroeg me af: stel ik me aan? Was het nou eigenlijk zo erg wat er gebeurde? Ik ben toch niet aangerand?’ En dat is juist zo stom. Ik was hartstikke bang, en terecht. Ik heb niets fout gedaan door dat met mijn volgers te delen.” En toch wordt zij erop aangesproken.

Geen recht bij de politie

Thumbnail

Comédienne en schrijfster Anke Laterveer kreeg er in 2015 mee te maken. Een man benadert haar via een datingsite en stelt voor om bij haar thuis af te spreken. Na lang aandringen stemt ze toe, hoewel ze wel twijfelt. Die twijfel blijkt terecht te zijn. Hij probeert haar te verkrachten. Uiteindelijk lukt het Anke 112 te bellen. Wanneer de man hoort dat de politie komt, vertrekt hij. “De aanranding was traumatisch genoeg, maar wat daarna gebeurde, vond ik eigenlijk nog erger”, vertelt Anke.

Want als ze aangifte wil doen, komt ze in haar eentje tegenover twee zedenrechercheurs te zitten, een man en een vrouw. “Tsja, als ik mijn fiets niet op twee sloten zet, wordt die ook gestolen”, zegt de man. De vrouw voegt eraan toe: “Ik zou heel graag mijn deur open willen laten, maar dat kan nu eenmaal niet. En ik woon nog in een dorp.” Ze raden Anke af aangifte te doen. De man had ze immers uit vrije wil in huis gelaten. “Het leek alsof de grond onder me wegzakte. Ik had écht verwacht recht bij de politie kunnen halen.”

De BBC maakt onlangs dit satirische filmpje over victim blaming

Anke schrijft een blog over haar aanranding en de aangifte op Joop.nl. Die gaat viral en ze wordt uitgenodigd in de talkshow Pauw. Na de uitzending stuurt een vriendin een berichtje: “Kijk maar even niet op Twitter”. Dat doet ze toch. “Ik zou te lelijk zijn om aangerand te kunnen worden, het doen voor de aandacht, een hoer zijn. Dat kan ik allemaal wegredeneren. Maar zelfs nabije vrienden vonden dat ik zelf toch wel deels verantwoordelijk was omdat ik ‘onnadenkend gehandeld’ zou hebben.” Door die beschuldigende reacties en achterdocht van hulpverleners, vrienden of familie voelt ze zich voor de tweede keer slachtoffer. “Seksueel geweld is al erg genoeg. Daarna blijkt de wereld nóg onveiliger dan gedacht.”

Ook Cynthia merkt dat mensen in haar directe omgeving het maar moeilijk vinden. “Ik krijg gelukkig steun, maar er zijn ook bekenden die er heel lacherig over doen. Ze maken grapjes, doen alsof er niet zoveel aan de hand is. Ik weet dat ik dan moet zeggen dat er wel degelijk wat ergs is gebeurd en dat dat zeker niet grappig is. Maar dat kost wel veel energie. Alsof ík me moet verdedigen.”

Geloven in een rechtvaardige wereld
Waarom wordt er zo hard geoordeeld over mensen die nare dingen overkomen? Een bekende theorie die dit fenomeen verklaart, heet the just world-theorie, het geloof in een rechtvaardige wereld: als je je best doet, word je beloond. Doe je dat niet, dan ben je de klos. In zo’n wereld móéten slachtoffers het onheil wel over zichzelf hebben afgeroepen.
Een verklaring die hierbij aansluit, is dat het beschuldigen van slachtoffers ons veilige wereldbeeld in stand houdt. Genova: “In handen vallen van een loverboy of verkracht worden, vinden we zo afschuwelijk, dat we een manier zoeken om ons veiligheidsgevoel te herstellen. We overtuigen onszelf dat wij nooit in de mooie praatjes van een loverboy zouden trappen of op een phishing mail zouden klikken. Op die manier leggen we de oorzaak bij het slachtoffer en krijgen we zelf een miskend gevoel van controle over het leven: ik ben veilig, want ik denk goed na over mijn keuzes. Zodra je deze manier van denken loslaat, moet je gaan erkennen dat je kwetsbaar bent en ook jou afschuwelijke dingen kunnen overkomen.”

Maar het idee dat je jezelf overal tegen kan beschermen - door maar donkere steegjes te mijden, je altijd zedelijk te kleden, een chaperonne mee te nemen op dates - is niet realistisch. Het zou ook niet helpen; daders kunnen nou eenmaal overal en op elk moment een poging wagen, ook als jij je veilig waant. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij hen en bij niemand anders.

Focus op de dader
Anke Laterveer, die inmiddels is uitgegroeid tot een nationale spreekbuis op het gebied van seksueel geweld, pleit ook voor meer focus op de daders. “Acht op de tien gevallen van seksueel geweld wordt door een bekende van het slachtoffer gepleegd. Enge mannen die uit bosjes springen, zijn een uitzondering op de regel. We moeten erkennen onze collega’s, broers, tantes, zoons, vaders, moeders en ooms zich kunnen ontpoppen tot daders." Zeggen dat slachtoffers dan maar beter moeten oppassen heeft dus weinig zin.

Haar blog en populaire twitteractie #zeghet waarin ze slachtoffers van seksueel geweld opriep hun verhaal te delen, heeft in ieder geval effect gehad. “Zedenrechercheurs hebben mijn blog besproken. Inmiddels kun je in het hele land binnen een uur bij een Centrum voor Seksueel Geweld terecht én krijg je een begeleider vanuit het centrum die je bijstaat bij een medisch onderzoek of verhoor. Dat zie ik als een grote stap vooruit voor slachtoffers.”

Ook Cynthia Schultz is ondanks alle negatieve reacties toch blij dat ze geblogd heeft over de potloodventer. “Wij worden als vrouwen verantwoordelijk gemaakt voor seksueel geweld. Daar moeten we het over hebben. Veel vrouwen weten niet eens dat je voor zoiets ook gewoon 112 kan bellen, of naar de politie kan gaan. Ik heb in ieder geval aangifte gedaan en hoop dat die vent twee keer nadenkt voordat hij nog een keer z’n piemel uit z’n broek trekt.”

Door Rachel van de Pol

* De naam van Lara is gefingeerd

 

`