Ga naar de inhoud
Liefde & leven

De druk van (buitengewoon) geluk

Beeld © Getty Images

We prijzen onze kinderen maar wat graag de lucht in en trekken ze in vakanties mee naar het 'coolste pretpark ooit'. En later gunnen we ze natuurlijk hun absolute droombaan. Maar bewijzen we de daar eigenlijk wel een dienst mee?

'Alles voor 't jong', zeiden mijn ouders in Brabant altijd. Nog een keer voorlezen? Doen we. Op vakantie naar zo'n park met 28 gekleurde glijbanen? Vooruit dan maar. Leren schoenen met een fantastisch voetbed, in maat 25? Yup. Precies het voorbeeld dat ik kopieerde met mijn eigen kroost. Tel daarbij op dat we thuis zitten te Rekentuinen en allerhande huiswerkhulp inschakelen, allemaal om maar te zorgen dat het die jongens aan niks ontbreekt. Dat gaat niet over verwennen, hoewel ik daar ook best een handje van heb, nee, dat gaat over de rode loper uitrollen. Kom maar jongens, stralend van geluk en succes de wijde wereld in. Je zou het curling-ouderschap kunnen noemen, maar zo erg is het nog niet. Vind ik zelf. Als het regent, moeten ze immers gewoon fietsen naar school en die surprises in de klas ga ik ook echt niet voor ze zitten plakken. 

Duitse woordjes overhorend zaten mijn zoons Freek (11) en Guus (13) en ik (41, jawel) aan tafel, toen Guus zuchtend vroeg hoe lang hij eigenlijk nog moest studeren na de havo. 'Een jaar of vier nog wel', lachte ik. Hij rekende uit hoe lang hij dan nog van alles moest en wanneer hij vrij zou zijn om niks meer te moeten. Hij zuchtte nog eens: 'Ik vind leren juist leuk', zei Freek en even later hoorde ik mezelf zeggen dat-ie zo sociaal en planmatig is, en zo'n gevoel heeft voor styling, dus dat hij misschien wel bij de tv kon werken later, of bij het Songfestival. 'Ja maar, ik wil gewoon buschauffeur worden'. Ik vroeg hem waarom. 'Omdat ik dan voor mensen de deur open kan doen'. Zijn ogen fonkelden ervan. Ik glimlachte en dacht: wacht maar jongen, jij hebt meer capaciteit in je pan dan rondrijden en de deur openen. Ja, lekker normatief inderdaad. Ik schrok van m’n eigen wens voor zijn leven. En alsof hij het aanvoelde, zei hij: 'Ik ben ook maar een gewone jongen van 11 hoor. Ik wil een kind, een hond en mijn busrijbewijs’. Ik nam nog een slok thee en zei: 'Als jij maar gelukkig bent'.

Een talent dat niet af is, maakt kwetsbaar, en dat is spannend'

"Dat is ook een denkfout", tikt psycholoog en schrijver van Twintigerstwijfels en het dertigers dilemmaNienke Wijnants me op de vingers. "Het legt nogal wat druk namelijk, gelukkig worden." Volgens Wijnant zit het pushen en die voortgangsdrift er van nature ingebakken bij ouders. We willen allemaal dat onze kinderen het beter hebben dan wijzelf, al is in de westerse wereld de financiële schaarste ingewisseld voor sociale en emotionele schaarste. Dat herken ik wel, want toen Guus vroeg waarom hij eigenlijk zou moeten studeren, hoorde ik mezelf zeggen dat hij dan meer mogelijkheden had om te kiezen hoe hij zijn geld zou verdienen. Niet eens wetend of dat waar is, maar ik gun mijn kind vooral een leven zonder stressvol gesleep van vakantie naar vakantie. Iets waar hij blij van wordt, goed in is, zijn talent in kwijt kan en jawel, gelukkig van wordt. 

"Een talent wordt alleen maar een talent als de omgeving bereid is om er wat mee te doen", zegt Steven Pont, ontwikkelingspsycholoog en schrijver. Precies! Dat is waarom ik, en vele ouders met mij, toch zoveel mogelijk alle zeilen bijzet. "Een talent dat niet af is, maakt kwetsbaar, en dat is spannend, want dan kun je je hoofd stoten." Dat vergt lef en vertrouwen, en volgens Pont dus ook de juiste bouwstoffen om tot een goed zelfbeeld te komen. "Als ouders hebben we grote invloed op onze kinderen. Groter dan we zelf beseffen. Het zelfbeeld van een kind wordt gevormd uit denkbeeldige klei. Door woorden en daden wordt klei in de emmer van een kind gestopt. Een kind maakt met deze klei een zelfbeeld en maakt daarbij geen onderscheid tussen positieve en negatieve klei. Het zijn je karaktereigenschappen die je tot een uniek persoon maken, je zelfbeeld wordt door je omgeving bepaald. Wat je vaak ziet tegenwoordig is dat ouders alle hobbels weghalen voor een kind. Als je blokkentoren dreigt om te vallen of je bal in de sloot zou kunnen gaan. Maar het is juist belangrijk dat een kind in de jeugdjaren hobbels leert nemen en daarvan herstelt. Voordat de grote berg van de volwassenheid in beeld komt. Als je een gladgestreken jeugd hebt gehad, kom je nooit tegen die berg op."

Psychologische
Lees ook
Psychologische veiligheid op werk: voel jij je vrij om je uit te spreken?

Waarom is het voor ons toch zo moeilijk te accepteren dat veruit de meeste kinderen gewoon maar wat aanrommelen? Je valt een keer in de sloot, je maakt ruzie en je lost een puzzeltje goed op. Of niet. En natuurlijk is het goed als je omgeving kijkt waar er eventueel problemen kunnen ontstaan, zodat ze je daarmee kunnen helpen. Maar voor de rest moeten we je vooral de tijd geven het leven een beetje door te klooien en uit te graven. Daar word je namelijk groot van. En niet van iemand die je veel te vroeg vertelt wat je talent is, waardoor je er als worstelende twintiger pas achter komt dat je gewoon een gemiddeld mens blijkt te zijn.” 

Superlatieven

Het is ook wel verleidelijk, om je kind de hemel in te prijzen. Zo'n lachend snoetje, daar doe je het voor. Of dat nu gaat om een gemaakte tekening of een gekozen carrièrepad. We beginnen er ook al vroeg mee. Op school, op tv, op het kinderdagverblijf: onze taal naar kinderen is vaak in extremen. 'Het coolste feest ooit', 'de beste voetballer van de wereld word jij later', en een harkpoppetje is 'echt een hele mooie tekening'. Allemaal superlatieven die toch blijven plakken. Leren we een kind nog wel het gewone leven, of stomen we ze klaar voor het walhalla en komt dan later de klap?

'Eeuwige groei is een utopie'

Die klap komt wel degelijk, weet Nienke Wijnant, want haar kantoor loopt er vol mee. Twintigers en dertigers die zich willen ontworstelen aan de geluksdruk van hun ouders en geen idee meer hebben wat ze zelf nu eigenlijk willen. Word liever een satisfier, en streef naar goed genoeg, in plaats van een maximizer door streven naar het allerbeste. "Los van het feit dat eeuwige groei een utopie is, wat is de meetbare component? Wat is een goed leven? Maximizers komen objectief gezien vaak met een beter resultaat thuis, terwijl satisfier vaak beter is.

Genoegen nemen met iets is een vies woord in de huidige maatschappij, lijkt het. Wijnant: "Veel dertigers vinden dat ze ambitieus moeten zijn. Willen nog steeds die stickertjes van vroeger verdienen. Ze komen bij me voor loopbaanadvies met twintig knoeperds van doelen op hun wensenlijstje, zonder goed te weten welke daarvan ze echt willen en welke voelen als moeten. En dan worden ze nog vaak als verwend gezien ook. 'Ik wist allang dat ik het onderwijs in had gemoeten, zei een vrouw laatst, ‘maar ja m’n ouders zien me aankomen'. Met zoveel focus op talent en potentieel, roept de gewenste status net zo hard. Van je ouders, maar ook van je vrienden en partner. Die druk, die de helft van je vrienden waarschijnlijk ook voelt maar nog niet uitspreekt, is voor de gemiddelde dertiger meestal niet meer te achterhalen. Welk deel is van de maatschappij en welk deel heb je zelf geïnternaliseerd? Taalgebruik is ook hier een belangrijke in ja. De heersende norm in Nederland is dat je het beste uit jezelf moet halen. Ook weer een superlatief. Woorden wekken verwachtingen en die zitten allemaal impliciet en expliciet in ons dagelijks leven verweven. Dat een stewardess met een universitair diploma bijvoorbeeld vast een 'tussenbaantje' heeft nu en vooral een plan moet hebben voor daarna. Het maakt het alleen maar moeilijker om voor jezelf te kiezen."

Je
Lees ook
Je kind vol zelfvertrouwen? Begin bij jezelf!

Wijnant deed twee jaar onderzoek naar keuzestress, het streven naar perfectie, en het ontbreken van zingeving bij jongeren en driekwart gaf aan last te hebben van dertigersdilemma's. En hoewel de oorsprong van het onderzoek lag in loopbaanadvies, ontdekte ze al gauw dat het zwaartepunt van het probleem lag in de zingevingsschaal. Hoe meer last je hebt van existentiële vragen, hoe meer last je ook hebt van het dertigers dilemma. "Het eerste piekje in existentiële twijfel komt in je puberteit. Dan neem je een piercing of loop je een keer weg van huis, en dan vind je je weg wel weer. Daarna stap je in de Westerse trein en waar de babyboomers hun grote piek kregen rond hun vijftigste, als de kinderen uit huis zijn en de carrières gekozen, komt die piek nu al vroeger. Omdat we het krijgen van kinderen kunnen uitstellen, hebben we ook meer zuivere denkruimte gekregen om onszelf af te vragen wat we willen en wie we zijn. Maar vaak durven we onszelf die vraag nog helemaal niet te stellen en doen we gewoon maar wat werkt. Tot het niet meer gaat, en dus zie je bij veel twintigers al burn-outs opkomen."

Nieuwe religies

Het overgrote deel van alle keuzes zijn in Nederland gebaseerd op pragmatisme, consumentisme, individualisme en materialisme. Dat zijn onze religies geworden, vindt Wijnant. Waarom wil je de beste baan? Waarom wil je geld verdienen? Slimme jonge mensen baseren hun keuzes op de heersende religies. Maar voor wie? De normen zitten impliciet en expliciet verweven in de politiek, in het onderwijs en in de bestuurscultuur. Het vergt moed om jezelf af te durven vragen waarom ga jij iedere ochtend de deur uit gaat en wat ga je dan gaat doen? Daarom loont het om eens goed naar je eigen willen en moeten lijstje te kijken. "Drijfveren zijn vaak onbewust, totdat je ernaar vraagt. Ik durf te beweren dat de helft van de dertigers zegt dat ze helemaal niet zo blij zijn met het leven dat ze leiden. We zijn belangrijker zaken zoals emotionele gemoedstoestand uit het oog verloren. En ik ben van mening dat het aan ouders en aan het onderwijs is om daar iets aan te doen."

'Laten we alsjeblieft ophouden met die termen als zon- en maankind en plusklasjes'

Hoe? Door te leren hoe we moeten leven, hoe we samen zijn. Hoe we het moeten rooien met elkaar. "We proppen kleuters al vol met kennis en het opsommen van de dagen van de week, terwijl ze na een paar maanden soms niet eens verteld hebben dat ze ook een zusje hebben. En vervolgens zijn we verbaasd dat grote groepen jongeren de ggz overspoelen en vinden we ze verwend."

Precies die berg, waar Pont het over had. Hij ontdekte dat het niet de slimste kinderen zijn, die zich het gelukkigst voelen, en ook niet de rijke of 'mooie'. Het zijn de kinderen die het meest sociaalvaardig zijn. "Je kunt het probleem niet bij die mensen zelf leggen", vindt Wijnant. "We hebben ze doodgegooid met prestatiedruk en de druk van geluk. Dus nu kunnen we niet zeggen dat ze zich aanstellen, of dat het een luxeprobleem is. Als het leidt tot burn-out is een probleem en dus moeten we het anders doen. Gelukkig zijn is verworden tot een druk en daar moeten we als maatschappij iets mee. "En laat het onderwijs alsjeblieft ophouden met die termen als zon- en maankind, plusklasjes en hoger- en lager opgeleid. Dat geeft die kinderen meteen het gevoel van iets inférieurs mee. In het onderwijssysteem zit al in prilste begin een vorm van falen."

En hoe zet ik zelf de eerste stap? Bewustwording. Je kunt je kinderen geen open blik aanbieden als je zelf ook nog die druk voelt. Als er geen vwo uit de Cito komt bijvoorbeeld of als je kind gewoon graag buschauffeur wil worden. Onderzoek dat bij jezelf, raadt Wijnant me aan. En bouw zelfkennis op. We denken met z’n allen dat we vrij leven, maar zolang we zoveel moeten van onszelf zijn we niet vrij. Dus stel jezelf bij iedere druk die je voelt de vraag: wie zegt dat eigenlijk? Wie zegt dat je vwo moet doen? Wie zegt dat je opgemaakt op het schoolplein moet staan en wie zegt dat je op je achttiende al moet weten wat je wil worden? Durf te vragen en durf om af te wijken en iets te vinden. Dat kan je pas echt veel opleveren.