Liefde & leven

Leven met een leugenaar

29 november 2019 06:06 Aangepast: 05 december 2019 14:18
Beeld © iStock

Iedereen vertelt wel eens een leugentje om bestwil, maar een pathologisch leugenaar vertelt met grote regelmaat de meest fantasierijke - onware - verhalen. Milou en Anouk vertellen hoe zij zichzelf tijdens hun leven met een pathologisch leugenaar volledig kwijtraakten.

Twee jaar lang werd het leven van Milou* (39) volledig bepaald door haar toenmalige vriend Joost*, die alles bij elkaar verzon.

"Ruim twintig jaar geleden werkten we allebei bij een schoonmaakbedrijf, Joost was mijn teamleider. Op mijn achttiende was ik depressief en heel kwetsbaar, daar heeft Joost gebruik van gemaakt. We kregen een relatie en hij droeg me op handen. Dat uitgerekend hij iets in mij zag, kon ik amper geloven. Binnen een paar weken na onze eerste zoen trok ik bij hem in."

Ordinaire kleding

Joost vertelde Milou dat hij slechte ervaringen had met familie: nadat hij door zijn stiefvader zou zijn mishandeld, had hij het contact met zijn ouders verbroken. Alleen zijn broer sprak hij heel af en toe. Ook vertelde Joost dat hij vader was van een dochtertje, dat hij van zijn ex niet mocht zien. Milou: "Dat vond ik heel rot voor hem, dus ik deed mijn best om niet nog meer problemen te veroorzaken. Ik ging er blind van uit dat hij wel wist wat goed voor me was, dus deed ik alles wat hij me vroeg. Ik droeg bijvoorbeeld heel ordinaire kleding omdat hij dat graag wilde en nam op zijn verzoek afstand van mijn vrienden en familie."

'Als hij wegging, trok hij de stekker uit de telefoon en borg het toestel achter slot en grendel op. En ook mijn kamerdeur ging op slot'

Joost wilde dat Milou zoveel mogelijk thuis was, dus al snel ging ze naast haar werk nergens meer naartoe. "Hij hield me altijd in de gaten, waarschijnlijk omdat hij bang was dat ik zou ontdekken dat hij een bedrieger was. In die tijd bestonden er nog geen mobiele telefoons, en als bijvoorbeeld mijn ouders belden op de huistelefoon, moest ik die op luidspreker zetten, zodat hij kon horen wat we zeiden. Als hij wegging, trok hij de stekker uit de telefoon en borg het toestel achter slot en grendel op. En ook mijn kamerdeur ging op slot."

Toen Milou Joost eens in zijn rug porde, draaide hij zich om en haalde hard naar haar uit. "Zijn verklaring was dat hij als soldaat was uitgezonden naar Bosnië en daar getraumatiseerd was geraakt. Daarom reageerde hij zo wild op onverwachte aanrakingen."

'Hij vertelde op het werk dat ik een hersentumor had en daaraan zou overlijden'

Milou merkte op een gegeven moment dat er dingen niet klopten. "Ik ontdekte dat hij vaak helemaal niet was geweest waar hij zei dat hij heen ging, en ik vond rekeningafschriften van restaurantbezoeken in een andere stad. Joost ontkende altijd alles: ik verzon het, ik spoorde niet, ik moest niet zo ondankbaar zijn. Dan hield ik gauw mijn mond. Het zal wel aan mij liggen, dacht ik."

Niet bestaand kind

Achteraf bleek dat Joost er verschillende andere relaties op nahield. Hun gezamenlijke collega's wisten daarvan, maar om ervoor te zorgen dat ze niets tegen Milou zeiden, verzon Joost een wel heel luguber verhaal. "Hij vertelde op het werk dat ik een hersentumor had en daaraan zou overlijden. Om mij zogenaamd te sparen, vroeg hij onze collega's om hun mond te houden over zijn affaires - en dat deden ze allemaal braaf."

Na ongeveer een jaar bleek Milou zwanger. Omdat ze graag het contact tussen Joost en zijn andere kind wilde herstellen, nam ze stiekem contact op met de broer van Joost, misschien kon hij bemiddelen. Maar ook hier bleek iets helemaal niet in de haak. "Zijn broer viel van zijn stoel van verbazing: Joost had helemaal geen kind. Zijn broer had zelf wél een dochter waar hij geen contact mee had, dus Joost had het verhaal van zijn broer gebruikt voor zichzelf. Ik schrok natuurlijk enorm, hoe kon hij hier over liegen?" 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook

Onderzoek naar liegen: wanneer gaat een leugen te ver?

Inmiddels was Milou zichzelf helemaal kwijtgeraakt. Bijna zag ze geen uitweg meer. "Als ik mijn zoontje niet had gekregen, was ik zeker uit het leven gestapt."

Met de noorderzon vertrokken

Maar na de geboorte van haar kind, kreeg Milou wonder boven wonder van Joost wat meer bewegingsvrijheid. Ze kwam weer meer buiten en door het contact met de buitenwereld, zag Milou ineens in dat ze moest maken dat ze wegkwam. "Joost had inmiddels een nieuwe baan - zei hij - en werkte heel onregelmatig. Hij kwam middenin de nacht thuis, sliep wat en verdween weer. Tot hij op een dag helemaal niet meer terug kwam: hij liet simpelweg niets meer van zich horen. Ik heb meteen alle sloten laten veranderen. Vanaf nu stond ik er alleen voor. Doodeng, maar het móest."

'Ik kan het niet over mijn hart verkrijgen om te vertellen wat voor monster zijn vader echt is'

Met hulp van haar ouders en vrienden krabbelde Milou langzaam weer op, maar ze belandde wel in de schuldsanering. Joost bleek haar te hebben opgezadeld met een enorme schuld, door niet afbetaalde leningen op haar naam. Bovendien stond de politie op de stoep: Joost bleek nooit een rijbewijs te hebben gehad en had jarenlang contactgegevens van anderen opgegeven als hij werd aangehouden. Omdat Milou kon aantonen dat Joost met de noorderzon vertrokken was, liet de politie haar met rust.

"Een jaar later nam Joost ineens weer contact met me op, om te vertellen dat hij weer vader was geworden. Onze zoon wilde hij niet zien, maar dat was maar beter ook: voor geen goud liet ik hem bij Joost achter. In de jaren daarna heb ik ontzettend hard geknokt om mijn leven weer op de rit te krijgen en ik ben heel trots dat dat is gelukt. Joost heb ik nooit meer gesproken.

Monster

Inmiddels is mijn zoon twintig. Uiterlijk lijkt mijn zoon een beetje op Joost, maar innerlijk godzijdank helemaal niet: hij is heel sociaal en fel tegen liegen. Ik heb hem een milde versie van het verhaal verteld, ik kan het niet over mijn hart verkrijgen om te vertellen wat voor monster zijn vader echt is."

'Ze zei altijd dat mijn vader heel slecht voor ons was geweest, dus we moesten maar blij zijn dat hij was vertrokken'

Anouk* (46) groeide op met een moeder die pathologisch loog. Sinds ze daar op volwassen leeftijd achter kwam, is Anouk bezig haar eigen verleden te ontwarren.

"Mijn moeder is nu 85 en in haar omgeving nog altijd een graag geziene figuur. Charmant, slim, begripvol en altijd stijlvol gekleed. Mensen zeggen vaak wat een fijn mens het is, maar dat kan ik echt niet aanhoren. Niks fijn mens, een boze heks is het."

Toen Anouk 6 was, gingen haar ouders uit elkaar. Haar oudere broer en zus gingen al snel het huis uit, dus vanaf haar 13e woonde Anouk alleen met haar moeder. "Ze zei altijd dat mijn vader heel slecht voor ons was geweest, dus we moesten maar blij zijn dat hij was vertrokken. Een jaar later trok haar nieuwe vriend Gerard* bij ons in, een goeiige, sportieve man die vol in het leven stond. Maar mijn moeder deed er alles aan om ons uit elkaar te houden.

'Gerard zou haar mishandelen, er werd zogenaamd 'borderline in een extreem narcistische variant' bij hem vastgesteld'

Vanaf het begin vertelde ze hem - onterecht - dat ik onhandelbaar was, een draak van een kind. Tegen mij zei ze dat ik maar een beetje bij Gerard uit de buurt moest blijven, omdat hij een hekel aan mij had. Ik begreep natuurlijk niet waarom, maar ik merkte wel dat hij altijd wat afstand hield - hij moest mij immers niet."

Borderline

Op haar 17e ging Anouk uit huis en toen begonnen de verhalen. Haar moeder vertelde iedereen dat Gerard haar mishandelde, dat hij heel agressief was en ziek in zijn hoofd. "Dat deed ze heel gedetailleerd: zo zouden de massief houten deuren in huis kapot zijn doordat hij ertegenaan had geschopt. Gerard zou uitgebreid psychiatrisch zijn onderzocht, waarna er bij hem 'borderline in een extreem narcistische variant' zou zijn vastgesteld. Hij weigerde medicijnen te slikken en mocht niet alleen zijn. Natuurlijk zei ik vaak tegen haar dat ze bij Gerard weg moest gaan, maar dan zei ze dat ze hem niet aan zijn lot kon overlaten. Zo deed ze zich voor als sterke, zorgzame vrouw, terwijl ze achteraf gezien het hele verhaal uit haar duim zoog."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook

Na dat eerste leugentje maken de tweede en derde niet meer uit

Pas jaren later realiseerde Anouk zich dat haar moeder de stoornis die ze Gerard toedichtte, eigenlijk zelf had. "Als kind had ik al een onderbuikgevoel dat er iets niet klopte aan mijn moeder. Ik twijfelde vaak aan wat ze zei, maar als ik dan een kritische vraag stelde, werd ze heel boos. Ik zou te veel fantasie hebben, dingen verzinnen, niet goed bij mijn hoofd zijn. Daardoor ging ik enorm aan mezelf twijfelen: het kwam niet in me op dat mijn moeder niet de waarheid zou vertellen. Ze heeft me al die jaren volledig gehersenspoeld."

Puzzelstukjes

Tien jaar geleden overleed plotseling Anouks zus, aan de gevolgen van een ongezond en ongelukkig leven. Dat was voor Anouk een eye-opener. "In de week rond haar begrafenis was het alsof de mist langzaam optrok. Van een afstandje zag ik hoe kil en vreemd mijn moeder ermee omging, het leek wel een toneelstuk, zo onecht. Wás het misschien ook een toneelstuk? Vanaf dat moment ben ik me gaan verdiepen in persoonlijkheidsstoornissen en las ik alles wat los en vast zat. Toen ik las over pathologische leugenaars, vielen alle puzzelstukjes op zijn plek. Ik wist meteen dat dit over mijn moeder ging. En ik wist ook dat ik me volledig van haar moest losmaken, als ik hier niet zelf aan onderdoor wilde gaan."

'Ik krijg van mijn omgeving te horen dat ze nog steeds allerlei nare verhalen over me vertelt'

Anouk liet het contact met haar moeder bewust langzaam verwateren. "Ze zou het nooit accepteren als ik van de een op de andere dag de deur zou dichtgooien. Inmiddels heb ik helemaal geen contact meer met haar, maar ik krijg regelmatig van mijn omgeving te horen dat ze nog steeds allerlei nare verhalen over me vertelt. Op die manier verklaart ze aan anderen waarom wij elkaar niet meer zien. Ik laat het daar maar bij, want ik kan het toch nooit van haar winnen."

Leven blijkt leugen

Twee jaar geleden overleed Gerard. "Na zijn dood realiseerde ik me langzaam dat hij helemaal geen slechterik of borderline-patiënt was, maar juist ook slachtoffer van mijn moeders leugens. Gerard heeft haar waarschijnlijk nooit met een vinger aangeraakt." Met haar vader heeft Anouk inmiddels weer goed contact. "Niet hij, maar mijn moeder heeft destijds het contact verbroken en ervoor gezorgd dat we hem als kind amper zagen. Met Gerard heb ik het helaas nooit kunnen uitpraten, maar ik ben blij dat ik mijn vader weer in mijn leven heb."

Dat je als moeder je kind zó kunt mishandelen, vindt Anouk onbegrijpelijk. "Ik ben nog dagelijks bezig om mijn verleden te ontwarren. Mijn hele leven blijkt een leugen: wat is er nog over van wie ik dacht dat ik was? Dat is een ongelooflijk ingewikkeld gevoel. Ik ben al heel lang in therapie en werk hard aan mezelf, omdat ik vastbesloten ben om de rest van mijn leven mijn eigen waarheid te volgen."

Te mooi om waar te zijn

Wat betekent pathologisch liegen eigenlijk? En wat kun je doen als je ermee te maken krijgt? We vroegen het gz-psycholoog Ursula Hendriks, die regelmatig slachtoffers van pathologisch leugenaars behandelt.

"Iedereen vertelt wel eens een leugen, al dan niet om bestwil. Maar pathologisch liegen is echt beduidend anders dan gewoon liegen. Een pathologisch leugenaar liegt zeer regelmatig, over van alles. Hij - of zij - weet wel dat hij liegt, maar op den duur gaat hij in zijn eigen verhalen geloven. Vaak zijn het heel gedetailleerde, fantasierijke leugens, die ergens te mooi zijn om waar te zijn. Een pathologisch leugenaar doet zich graag beter voor, waardoor hij dingen verzint over bijvoorbeeld zijn opleiding, baan of verleden. Wat een normaal mens niet meemaakt, is hem precies gebeurd: een ongelooflijke prestatie, een heldhaftige reddingsactie of een bijzondere ontmoeting. Maar het kan ook de negatieve kant op gaan: hij is bijvoorbeeld enorm slecht behandeld, heeft een zeldzame ziekte of is verschrikkelijk bedrogen. Als hij er zelf maar goed uitkomt en veel aandacht krijgt."

Behandeling

Volgens Hendriks is het verschijnsel van pathologisch liegen al ruim honderd jaar bekend, maar is er nog relatief weinig onderzoek naar gedaan. Het is ontzettend moeilijk om het verschijnsel goed in kaart te brengen. "Want als je een leugenaar interviewt, hoe weet je dan of hij de waarheid spreekt? We weten ook niet hoe deze afwijking ontstaat. Wel weten we dat pathologisch liegen kan passen binnen een aantal persoonlijkheidsstoornissen, bijvoorbeeld narcisme, borderline of een antisociale persoonlijkheidsstoornis. Het kan ook zijn dat iemand alléén pathologisch liegt. Het is heel lastig om dat onderscheid te maken."

Behandeling van echte pathologische leugenaars is bijna niet mogelijk. "Ze zullen er alles aan doen om hun geheimen in stand te houden. En als ze al of kunnen - of willen - erkennen dat ze een probleem hebben, kost zo'n radicale gedragsverandering ontzettend veel tijd en moeite. Dat lukt vrijwel nooit."

Wat kun je doen als je vermoedt dat iemand (pathologisch) liegt? Hendriks: "Neem je onderbuikgevoel altijd serieus. Als je denkt dat er iets niet klopt, ga dan feiten checken. Neem contact op met mensen uit zijn omgeving, zoek uit hoe het precies zit en leg zo alle puzzelstukjes in elkaar. Als je vermoeden klopt, schakel dan professionele hulp in."

Gebrainwashed

Ze raadt mensen die te maken hebben met pathologisch leugenaars aan om voor zichzelf te kiezen. "Bedenk goed wat het jou oplevert om het contact met deze persoon in stand te houden. Word je er gelukkig van, of ga je er aan onderdoor? Vooral als het om een naaste gaat, zoals een ouder of een partner, is het ontzettend moeilijk om afstand te nemen. Maar ga niet over je eigen grenzen, of die van je kinderen, heen. Pathologisch leugenaars kunnen nare mensen zijn, die je leven negatief kunnen beïnvloeden. De slachtoffers die ik in mijn praktijk behandel, zijn vaak echt gebrainwashed en zijn hun eigenwaarde volledig kwijtgeraakt. Om daar weer bovenop te komen, is een heel proces."

*Op verzoek van de geïnterviewden zijn de namen in dit artikel gefingeerd. De echte namen zijn bekend bij de redactie.

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore