Van onze partner Roche

Immuunziekten behandelen op basis van moleculaire handtekening

20 december 2019 09:16 Aangepast: 20 december 2019 09:26
Beeld © iStock

Patiënten met reuma, chronische darmontsteking of chronische oogontsteking dezelfde geneesmiddelen toedienen: het klinkt als een vreemde suggestie. Reumatoloog en Immunoloog Timothy Radstake vindt het in sommige gevallen juist een uitstekend idee. Hij trok afgelopen jaren wereldwijde aandacht met zijn onderzoek.

Radstake focust zich op de zogenaamde ‘systeembiologische’ benadering. Hij neemt een reumapatiënt als voorbeeld. “Heb je last van ontstekingen in je gewrichten, dan ga je op dit moment naar een reumatoloog. Die stelt op basis van je symptomen en bloedonderzoek een diagnose. Daarna word je behandeld met verschillende medicijnen, net zolang totdat er eentje aanslaat. Dat kan soms jaren duren. Wij streven een heel ander systeem na waarbij artsen precies kunnen zeggen wat er misgaat in het afweersysteem en een specifiek medicijn voorschrijven op het juiste moment en voor de ideale duur.”

Hij onderzocht afgelopen jaren met zijn team bloed van bijna 1000 patiënten met verschillende chronische ontstekingsziekten. Door naar verschillende moleculaire processen te kijken, bouwden ze een uitgebreide database op. Het afweersysteem omvat een zeer complex netwerk aan moleculen, die op het juiste moment doen wat ze moeten doen, legt hij uit. “Net als bij Google, werkt ons afweersysteem via bepaalde netwerken. Als je naar een bepaald onderwerp zoekt, krijg je altijd dezelfde pagina: degene die je de meeste informatie verschaft. In zo’n dergelijk multidimensionaal netwerk zitten bepaalde ‘nodes’ (centrale punten) die cruciaal zijn voor de functie van zo’n netwerk.”

Een chronische ontstekingsziekte ontstaat waarschijnlijk door ontregeling van een dergelijk netwerk, verklaart hij. “Het idee is om de belangrijke nodes in het netwerk therapeutisch aan te pakken om tot een optimale behandeling voor de patiënt te komen.”

Oogziekte hetzelfde behandelen als reuma

Om op basis van moleculaire mechanismen patiënten te behandelen is het noodzakelijk om de ‘traditionele werkwijze’ -het behandelen op basis van een diagnose- aan te passen. Het is veel logischer om per patiënt te kijken wat er in het moleculaire netwerk misgaat en hier een passend medicijn bij te bedenken, zegt Radstake. “Opvallend hierbij is dat subgroepen van patiënten met verschillende diagnoses, die nu dus ook grotendeels op verschillende manieren worden behandeld, qua moleculaire netwerken meer op elkaar lijken dan we dachten. Het is dus logischer om patiënten te gaan indelen op basis van moleculair mechanisme. Het zou dan ook zo kunnen zijn dat bepaalde groepen patiënten met een oogziekte, darmziekte of reuma baat zouden kunnen hebben bij hetzelfde medicijn.”

Met dit gedachtegoed bracht hij voor het eerst artsen met talloze specialismen samen in hetzelfde immunologie laboratorium. “Ik ben ervan overtuigd dat een bepaalde oogziekte misschien meer op een reumatisch ziekte lijkt, dan eerder werd gedacht. Pas als je specialisten samenbrengt, kan je deze vergelijkingen maken”, zegt hij. Door deze werkwijze worden patiënten in de toekomst mogelijk niet meer behandeld op basis van hun klachten, maar op hun hun biologische processen. Daarnaast is deze aanpak ook zeer veelbelovend voor de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en de uitvoering van klinische trials. “We zoeken nu immers patiënten bij elkaar die moleculair veel meer op elkaar lijken dan ooit tevoren.”

Uit zijn onderzoek blijkt dat veel mensen dezelfde biologische processen delen, maar het zal nog even duren voordat deze volledig in kaart zijn gebracht. “De grootste uitdaging is om voldoende mankracht te vinden om de data te analyseren. Afgelopen jaren hebben we nog maar naar circa vijf procent van de data kunnen kijken van wat we hebben verzameld. Ook de verzameling van data is nog lang niet klaar.” 

Medicijnen afstemmen op de persoon

Onlangs stapte Radstake van het UMC Utrecht over naar een farmaceutisch bedrijf, Abbvie in de VS. Ook hier gaat zijn streven naar een moleculaire classificering van patiënten en afstemming van behandeling hierop gestaag door. Ook bedrijven zijn zich ervan bewust dat het systeem anders moet, benadrukt hij. “Het zorgsysteem zoals het nu functioneert, is niet lang meer houdbaar. Als je bij de dokter komt met een klacht, wordt je behandeld volgens een bepaald protocol. Deze is gebaseerd op gemiddelden, terwijl iedereen anders in elkaar zit.

Het zou daarom ideaal zijn om vooraf te voorspellen of iemand reageert op een bepaald medicijn. Sinds een aantal jaar is het steeds beter mogelijk door het ‘genoom’ te ontrafelen. Deze term wordt gebruikt om alle genen te beschrijven die in de chromosomen van een bepaald organisme zijn vastgelegd. In de oncologie maakt de methode al grote sprongen.

In de oncologie is het in de meeste gevallen mogelijk een stukje weefsel van de tumor te onderzoeken op genetische afwijkingen. Dat maakt het gemakkelijker. Voor ziekten van het afweersysteem werkt dit helaas niet zo. “Het ontrafelen van dergelijke complexe netwerken vereist dan ook een grotere aanpak, in vergelijking met de oncologie. Allereerst is er geen plek waar we aan dergelijke informatie kunnen komen in deze patiënten. Ook is ieder mens is anders, waardoor niet elk medicijn goed aanslaat.  We weten dat er soms jaren vooraf aan de klacht moleculaire veranderingen ontstaan. Hoe langer het duurt voordat een medicijn aanslaat, hoe meer schade dat op lange termijn kan geven.  Daarnaast is het ook kostbaar om mensen eerst te behandelen met geneesmiddelen die geen effect hebben.”

Afgelopen jaren deed zijn team een proef met patiënten met de ziekte van Sjögren; een reumatische aandoening. Door twee medicijnen in combinatie met het genoom van een patiënt te onderzoeken kon met circa 80 procent zekerheid worden voorspeld welk geneesmiddel het beste aan zou slaan. Ondanks het feit dat dit onderzoek in grotere studies moet worden herhaald, geeft dit voor het eerst goede hoop op de effectiviteit van deze aanpak. Radstake vermoedt dan ook dat reumatologen binnen een jaar of vijf beslissingen zullen nemen op basis van moleculaire profielen.

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Roche en valt niet onder de verantwoordelijkheid van de redactie van RTL Z.

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore