Gezin

In de schaduw van je broer of zus

28 september 2018 10:56 Aangepast: 30 september 2018 14:16
Beeld © iStock

Zondag is het nationale Broer & Zus Dag. Heel gezellig, zo'n partner in crime in huis, maar het kan ook best lastig zijn. Bijvoorbeeld als je, zoals Emma, Kemal en Patricia, het gevoel hebt dat je in hun schaduw staat. “Mijn broer weet dondersgoed dat hij degene is die thuis meer aandacht heeft gehad.”

Vijftien jaar was Patricia toen ze werd omgeroepen bij het Valentijnsdiscozwemmen. Haar ouders stonden bij de balie op haar te wachten om haar naar opa en oma te brengen. “Dennis heeft een ongeluk gehad en ligt in het ziekenhuis.” De broer van Patricia had een auto-ongeluk gehad. Hij kwam relatief snel thuis, maar werd door hersenletsel nooit meer dezelfde.

“Er ging nooit aandacht en energie naar mij”, vertelt Patricia. “Als ik thuis kwam, vroeg mijn moeder nooit hoe het op school was. Het ging altijd over mijn broer. Ik was zelf geen vervelende puber, geen aandachttrekker, maar daar had en heb ik wel veel moeite mee. Op zijn 23e ging Dennis het huis uit, ik dacht dat het toen beter zou worden. Maar toen kreeg hij een kindje en voelde ik me nog steeds het vijfde wiel aan de wagen; alle aandacht ging naar het eerste kleinkind en hoe goed hij het wel niet deed als vader.”

Vaak genoeg heeft Patricia het er met haar ouders over willen hebben. Op de middelbare school gebeurde dat ook, toen kreeg ze hulp via maatschappelijk werk. Haar ouders moesten daar ook bij zijn en er werden afspraken gemaakt. “Dat er ook aandacht voor mij moest zijn, dat ze ook naar mijn dag moesten vragen. Dat ging misschien een week goed, toen vervielen ze weer in hun oude patroon”, zegt Patricia.

'Mijn moeder heeft niet het idee dat ik ooit aandacht tekort ben gekomen'

Tegenwoordig zou ze er vooral graag met haar moeder over willen praten. “Mijn vader heeft net een hartinfarct gehad, die wil ik er niet mee lastig vallen. Mijn moeder ziet het niet zoals ik het zie, dat is lastig voor haar. Zij begrijpt dat mijn broer meer aandacht nodig had en heeft, maar heeft niet het idee dat ik iets tekortkom of tekort ben gekomen. Ik zou me al tien keer beter voelen als mijn moeder een ander beeld krijgt van mijn beleving dan ze nu heeft.”

Lusten en lasten

Alle kinderen willen op hun manier aandacht, erkenning en onvoorwaardelijke liefde, zegt familietherapeut Marion Eikelenboom. “Als dat niet gezien wordt, kan dat veel pijn geven. Als ouder is het belangrijk dat je het gevoel erkent van je kind, als hij of zij er mee komt. Je hoeft er geen oplossing voor te vinden, dat kan vaak ook niet meer, maar de erkenning is heel belangrijk.”

Eikelenboom vindt ook dat het goed is om naar je zus of broer uit te spreken welk gevoel je hebt gehad. “Dat zal lang niet altijd bekend zijn bij ze”, zegt ze. Het is ook goed om je te beseffen dat elke positie in het gezin z’n lusten en zijn lasten heeft.”

Haar moeder en broer lijken ontzettend veel op elkaar, zegt Patricia. “Het grote verschil is dat Dennis dondersgoed weet dat hij degene is die thuis veel meer aandacht heeft gekregen. We praten niet vaak, maar daar kunnen we het wel over hebben. Hij is zich er heel bewust van, vindt het ook heel vervelend voor me. Ik weet alleen niet of hij het er ook met mijn moeder over heeft.”

'Mijn zusjes vinden dat ik niet zo moeilijk moet doen'

Ook de zusjes van Emma (22) weten dat zij het gevoel heeft in hun schaduw te staan. In tegenstelling tot Dennis, zien zij het niet als iets problematisch. “Mijn zusjes weten het, maar ik heb niet het idee dat ze er iets mee doen”, zegt Emma. “Ze vinden dat ik er niet zo moeilijk over moet doen. Maar het is wél moeilijk.”

Bewust achterstellen

Het zijn met name hun schoolprestaties en de manier waarop haar ouders met haar zusjes omgaan, waardoor Emma zich hun mindere voelt. Eerst had ze het niet zo door – ‘Ik ging gewoon door met leven’-  vanaf haar 17e begon ze er echt last van te krijgen. “Ik moest altijd hard werken voor school en kwam dan met een zesje thuis. Mijn zusjes halen makkelijk hoge cijfers, ik merk dat mijn ouders daar gewoon beter op reageren. Ze maken er geen expliciete opmerkingen over, maar ik zie het aan de manier waarop ze met hen omgaan.”

Aan het gevoel van in de schaduw staan, kunnen een heleboel redenen ten grondslag liggen, zegt familietherapeut Eikelenboom. “Geen enkele ouder wil zijn kind bewust achterstellen. Wat je wel ziet, is dat ouders heel erg op kunnen gaan in een kind dat iets heel erg goed kan. Het kind met minder vaardigheden (of andere!) kan zich daardoor achtergesteld voelen.”

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook

Fantastisch, die bonuskinderen, maar wat als de relatie uit gaat?

“In mijn werk zie ik regelmatig dat er veel aandacht gaat naar kinderen met gedragsproblemen of bepaalde ziektebeelden. Dat slokt veel aandacht op. Ook zijn er ouders die zelf hun droom niet hebben kunnen leven of uitvoeren en dus veel aandacht aan het kind besteden die dat in hun ogen wél kan doen. De jeugdervaringen van de ouder kan hier dus een rol spelen. Een ouder kan veel van zichzelf in een kind herkennen, waardoor hij hem of haar meer aandacht geeft. En sommige kinderen vrágen ook meer aandacht, terwijl hun broertje of zusje genoegen neemt met de kruimels die overblijven.”

Emma heeft inmiddels mbo maatschappelijke zorg afgerond. Haar ene zusje zit op het hbo, haar jongste zusje nog op het vwo. “Dat zij vinden dat ik er moeilijk over doe, kan ik me wel voorstellen. Voor hen gaat het leren makkelijker, dan is het lastig je in te leven. Maar mijn ouders weten ook hoe ik me voel en zij vinden dat ik me eroverheen moet zetten.”

Afleiding

“Het gevoel dat je in de schaduw staat, kan van kleine dingen komen”, zegt Eikelenboom. “Beloond worden voor je rapport, of niet, je ouders die bij een wedstrijd of voorstelling aanwezig zijn, of juist niet. Soms zijn het geen grote dingen, ouders doen het meestal ook niet heel bewust, maar het kan wel schrijnend zijn.”

Ze adviseert mensen in haar praktijk om het gevoel eerst met mensen bespreekbaar te maken die belangrijk voor je zijn. “Het kan heel erg helpen om pas in gesprek te gaan met je familie als de eerste lading er af is, als de ergste boosheid en verdriet er vanaf zijn.”

'Mijn broer deed vwo, ik deed mbo-kader. Vanuit de familie ging alle aandacht altijd naar hem toe, ik werd een soort van verwaarloosd'

Emma denkt wel dat het beter gaat worden als ze straks uit huis is. “En ik probeer nu vaker afleiding te zoeken. Ik heb leuk werk gevonden en probeer het nu meer van me af te zitten. Ik ben er wel klaar mee. Sommige mensen zullen het gewoon niet begrijpen. Het voordeel is dat ik nu al het gevoel heb dat ik best veel heb meegemaakt, dat ik er sterker door geworden ben. Mijn zusjes huilen veel sneller om kleine dingen.”

Ook in de relatie van Kemal (21) met zijn broer (23) speelden schoolprestaties een grote rol. “Vanuit mijn cultuur zijn school en opleiding heel belangrijk. Hij deed vwo, ik deed mbo-kader. Vanuit de familie ging alle aandacht altijd naar hem toe, ik werd een soort van verwaarloosd. Niet alleen om mijn schoolprestaties, ook om mij als persoon. Het was altijd ‘je broer dit en je broer dat’. Ik moest mijn rijlessen zelf betalen, bij mijn broer sprongen ze bij.”

‘Ze’, dat zijn in dit geval de opa, oma en ooms en tantes van vaders kant. “Mijn vader overleed toen ik 11 jaar was”, zegt Kemal. “Ik weet dat mijn moeder het lastig vond om het leven op de rit te houden na zijn overlijden. Zij wilde het beste voor ons alle drie (ik heb ook nog een broertje). Zij deed gewoon haar best. Het is vooral vanuit de familie dat ik niet serieus werd genomen. Mijn broertje had dat ook, weet ik.”

Jaloezie
Het belette Kemal niet om keihard te werken op school. Met succes: inmiddels volgt hij een hbo-opleiding met honours in Utrecht. Het heeft hem wel de relatie met zijn broers en moeder gekost. “Afgelopen jaar, vlak voordat ik op stage vertrok naar het buitenland, hebben we enorme ruzie gehad. Ik kreeg een bak jaloezie over me heen, nu ik het allemaal zelf heb gedaan, nu ik leuke dingen voor mezelf heb geregeld. Mijn broertje koos de kant van mijn broer. Ik heb nu geen contact meer met ze. Met mijn gezin niet, met mijn directe familie ook niet.”

“Voordat we ruzie kregen, had ik het er weleens over met mijn broer. Hij had ook het idee dat hij in de spotlight stond. Ik heb nooit echt liefde gehad. Daar ben ik op een gegeven moment zelf voor naar de psycholoog gestapt. Vanuit mij komt het voorlopig niet goed met ze. Familie heb je altijd wel nodig, maar dan wil ik er wel tijd in kunnen steken. Ik focus me nu eerst op mijn studie, daar haal ik mijn sociale contacten uit. Ik moet nog twee jaar voor mijn bachelor, dan nog mijn master. Daarna ga ik er misschien aan beginnen.”

Praten helpt

Zowel Patricia, Kemal als Emma beamen: het helpt om erover te praten als je het gevoel hebt dat je in de schaduw staat van je broer of zus. Ook familietherapeut Marion Eikelenboom denkt er zo over. “Vaak zijn er onderliggende verhalen of ervaringen van ouders die een rol spelen en dan is het goed om op zoek te gaan naar die verhalen.” Ander advies, voor het kind én voor de ouder.

Voor het kind

  • Maak het bespreekbaar met mensen die je vertrouwt, die voor jou belangrijk zijn en ga daarna in gesprek met je broer, zus en/of ouder(s).
  • Zeg altijd: dit is hoe ík het ervaren heb. Het gaat vaak mis als je zegt: jij deed altijd dit en dit. Houd het bij je eigen gevoel, dat kan niemand ontkennen.
  • Ga het gesprek aan op het moment dat je de grootste lading verdriet en boosheid van het in de schaduw staan kwijt bent.

Voor de ouder

  • Wuif het gevoel van je kind niet weg, bagatelliseer het niet. Dan slaat het gesprek dood.
  • Je kind is niet op zoek naar een oplossing, maar naar erkenning. Het belangrijkste is dus dat je je kind serieus neemt, dat het zich gezien voelt.
  • Zeg niet: ‘joh, dat is niet waar’, maar ‘wat goed dat je hiermee komt en wat vervelend dat ik het niet heb gezien’.   
`