Lijstje van de week

De ozonlaag: hoe zat het ook alweer?

13 september 2018 23:16 Aangepast: 17 september 2018 13:47
Beeld © iStock

Zondag 16 september is het de Internationale Dag voor het Behoud van de Ozonlaag. Een uitgelezen moment om aan de hand van weetjes en tips onze kennis weer eens op te frissen. Want hoe zat het ook alweer met die ozonlaag?

Wij smeren ter bescherming zonnebrandcrème op ons gezicht en lijf als we de zon in duiken. Onze aardbol heeft haar eigen slimme systeem om zichzelf (en ons) te beschermen tegen de schadelijke ultraviolette straling: de ozonlaag. Zonder deze beschermlaag zou leven op aarde niet mogelijk zijn. Planten, dieren en mensen zouden de hoeveelheid straling niet aankunnen en in rap tempo uitsterven.

Het gat in de ozonlaag, dat in de jaren tachtig ondekt werd, is dan ook niet best. Toch horen we er amper meer iets over in het nieuws. Hoe kan dat? Puk van Meegeren, van voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal, legt uit – én geeft een belangrijke tip.

1. Waar ging het mis?

Al in de jaren zeventig klonken er verontrustende geluiden uit de wetenschap over het effect van schadelijke stoffen in de lucht. Het was toen nog niet zo makkelijk om de ozonlaag te meten, omdat de technologie ontbrak. Pas in 1984 zagen Britse wetenschappers bij een meting op Antarctica dat het ozongehalte in de stratosfeer 35 procent lager lag dan gewoonlijk. Het ozongat was ontdekt.

De ozonlaag was aangetast door de gassen die wij vanuit spuitbussen zo de lucht in spoten, maar die ook in koelkasten voorkwamen. Het gaat vooral om chloorfluorkoolstofverbindingen, ook wel cfk's genoemd. Deze komen in de ozonlaag terecht, waar ze schade aanrichten door de ozonmoleculen afbreken.

Franse wetenschappers onderzoeken de ozonlaag in 1988 Franse wetenschappers onderzoeken de ozonlaag in 1988

2. Wat werd eraan gedaan?

Regeringsleiders staken de kopen bij elkaar en kwamen gezamenlijk tot een plan. Van Meegeren: "De productie en het gebruik van cfk's is vrij snel na de overeenkomst van Montreal in de ban gedaan. In 1989 is het verdrag van kracht gegaan en midden jaren negentig was de productie ook echt verboden. Het is een zeer succesvolle, internationale actie geweest."

Meteen effect was er helaas niet. Sterker nog, het gat werd eerst nog groter. "Die cfk's breken maar heel langzaam af. Ze blijven vijftig tot honderd jaar in de atmosfeer aanwezig."

3. Hoe gaat het nu?

Goed nieuws! Het gat in de ozonlaag wordt langzamerhand kleiner. In het jaar 2000 was het gat op zijn grootst, met een omvang van liefst 29,9 miljoen vierkante kilometer. Maar sindsdien is de hoeveelheid ozonafbrekende stoffen in de atmosfeer aan het afnemen, en daarmee wordt het gat kleiner.

Van Meegeren: "De NASA verwacht dat de ozonlaag zo tussen 2060 en 2080 weer op het niveau komt van 1980." Er komen in ieder geval geen cfk's meer bij, dus beetje bij beetje kan de beschermlaag zichzelf weer herstellen.

4. Wat kun jij nog doen?

Kunnen we als consument rustig achteroverleunen nu de juiste maatregelen zijn getroffen en het gat zich herstelt? Van Meegeren: "Er zijn nog een paar oude koelkasten in omloop waar cfk's in verwerkt zijn. Maar die zijn zeldzaam. De cfk's werden destijds vervangen door hfk's, die een minimaal effect op de ozonlaag hebben, maar het zijn wel zeer sterke broeikasgassen. De allernieuwste apparaten hebben ook dat niet meer, maar er zijn er nog wel een hoop van deze koelkasten met hfk's in de handel."

"Wat je als consument het beste kunt doen, is alle afgedankte apparaten netjes inleveren bij het afvalpunt van je gemeente. Of laten meenemen door de bezorgers van je nieuwe koelkast. Dat is voor het hergebruik beter, maar ook omdat apparaten met koelmiddelen – zoals koelkasten, vriezers en airco's – goed verwerkt moeten worden. Zet je koelkast dus nooit zomaar illegaal aan de straat in de hoop dat iemand anders hem dan wel meeneemt."

5. Volgende stap: het klimaat?

De aanpak van het gat in de ozonlaag is succesvol en dat geeft te denken: als we met zijn allen dit probleem kunnen oplossen, waarom verlopen de gesprekken over de klimaatverandering dan zo stroef?

Van Meegeren: "Het gat in de ozonlaag en de klimaatverandering zijn twee aparte dingen. Het in de ban doen van cfk's is een succesverhaal van internationale samenwerking, maar het was niet zo heel ingrijpend om dat verbod op te stellen. Het ging om relatief weinig productieprocessen die aangepast moesten worden en er was een alternatief aanwezig."

Dat is heel anders als het gaat om het terugschroeven van onze CO2-uitstoot. "Ons energieverbruik is verwoven met alles in ons leven. Vervoer, voeding, kleding en andere producten: alles heeft met CO2 te maken. Het gebruik van fossiele energie kan niet zomaar verboden worden, want dat heeft een te grote impact." Kleine stapjes dus. Maar als het herstel van ozonlaag iets laat zien, is het dat we zoiets aankunnen – zolang we daadkrachtig én gezamenlijk handelen.

`