Geld en Werk

Als je werk geheim is: 'Thuis erover praten was een no-go'

16 februari 2018 12:35 Aangepast: 28 februari 2018 20:17
Soldaat in de nacht Beeld © ANP

Na een lange werkdag thuiskomen, aanschuiven aan tafel en even klagen over die vervelende baas. Of op vrijdag met vrienden in de kroeg opscheppen over een gigantische deal die je hebt binnengesleept. Voor de meeste mensen de normaalste zaak van de wereld, maar niet voor hen die met geen woord mogen reppen over hun werk.

Een verregaande geheimhoudingsplicht is er bijvoorbeeld voor medewerkers van geheime diensten AIVD en MIVD, bepaalde takken van Defensie en politie. Daarnaast hebben artsen, advocaten, psychologen en psychiaters te maken met een beroepsgeheim.

Het verhaal van Marco Kroon, zoals dat vorige week in het AD verscheen, is vrij extreem. Oud-commando Kroon zegt tien jaar lang tegen iedereen gezwegen te hebben over een heftig incident in Afghanistan, allemaal om 'de operatie' te beschermen. Om die reden heeft hij het ook zijn leidinggevenden niet verteld.

'Zwijgen over sollicitatie' 

Zoals gezegd is dat een extreem geval, maar het is niet uitzonderlijk. Solliciteer je bijvoorbeeld bij de AIVD, dan word je gevraagd om je sollicitatieprocedure stil te houden. Werk je er eenmaal, dan mag je tegen je partner wel vertellen dat je bij de AIVD werkt, maar inhoudelijk praten over je dagelijkse werkzaamheden zit er niet in.

Dat zag ook onderzoeker Eleni Braat, die in opdracht van de AIVD onderzoek deed naar de sociale geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD, voorloper van AIVD) tussen 1945 en 1998. "Ik heb toen ook gekeken naar hoe medewerkers omgingen met geheimhouding en dat kan heel ingrijpend zijn", zegt Braat.

Praten was een no-go

"Mensen die een aspect of hele delen van hun werk moeten verhullen raken er uiteindelijk wel aan gewend", vertelt Braat. "Maar het kan flinke sociale gevolgen hebben. Sommige mensen kunnen daar niet tegen, anderen weer veel beter. Soms moet men bijna een dubbelleven gaan leiden."

Dat herkent Ben Vloon (foto onder), die jarenlang in de defensie-industrie heeft gewerkt als toeleverancier strategische goederen. Dat betekent in de praktijk dat hij nachtkijkers exporteerde over de hele wereld. "Je mag daar met niemand over praten, want je bent volop onderdeel van een diplomatieke machine en staat onder nauw toezicht van de mensen met wie je zaken doet, zoals de Amerikanen", zegt Vloon.

Twee paspoorten en een koffer overhemden

Miniatuurvoorbeeld

Destijds mocht hij er niet over spreken, nu hij tien jaar weg is bij het bedrijf kan dat wel. "Ik doe het nog steeds niet in volle openheid, want ik weet niet of de wereld daar mooier van wordt. Thuis erover praten was toen echt een no-go."

Hij reisde de hele wereld over, van Zuid-Amerika naar Korea en Pakistan. "Ik was 26 tot 36 weken per jaar in het buitenland met twee paspoorten en een koffer vol witte overhemden. Als ik thuis kwam kon ik niet zeggen wat voor deals ik had gesloten. Daar wil je je vrouw ook niet mee belasten, je zit in een soort schimmige schemerwereld."

Baan pas bekend bij pensioen 

Jarenlang was een bekende smoes op de vraag 'waar werk je?' bij de BVD om te zeggen dat je personeelszaken deed bij een ministerie, vertelt Braat. "Maar dat leverde ook weer gedoe op, want dan kreeg iemand de vraag of ze die en die collega kenden. Dat kon tot hele penibele situaties leiden."

Ze heeft tijdens haar onderzoek veel voorbeelden gehoord, vooral van horen zeggen. Oud-BVD'ers die ze interviewde zeggen dat sommige werknemers hun carrière altijd hebben verzwegen. "Dan gingen ze met pensioen en kregen ze een afscheidsfeestje. Het kwam weleens voor dat vrouw en kinderen dan voor het eerst hoorden dat hun man jaren voor de BVD had gewerkt."

In veel andere gevallen wisten vrouwen wel dat hun man bij de BVD werkte, maar niet wat voor werk hij deed. "Bij operaties moesten ze dan soms midden in de nacht weg. Dat leidde weleens tot wantrouwen. In de jaren '60 heeft de toenmalig directeur van de BVD daarom een bijeenkomst voor echtgenotes georganiseerd om eventuele zorg weg te nemen."

Miniatuurvoorbeeld

Het pand van de AIVD in Zoetermeer (foto: ANP)

'Ook binnen familie goed kijken wat je deelt'

De woordvoerder van de AIVD moet wel lachen om de anekdotes over geheimzinnigheid. "We zijn volop aan het werven en het houdt mensen niet tegen. Het lijkt zwaar, maar je went eraan en we begeleiden mensen heel goed daarin. We zien ook dat mensen reageren omdat ze Nederland veiliger willen maken en dan is het al snel de moeite waard om voorzichtig te zijn."

Dat een vrouw pas bij het pensioen van haar man ontdekt wat hij gedaan heeft, komt niet meer voor bij de AIVD. "We raden werknemers wel aan om slechts in beperkte kring te delen dat ze voor ons werken. Ook bij je eigen familie en vrienden moet je goed kijken met wie je dat wilt delen." 

Hechte band tussen collega's

Inhoudelijk zijn er hele duidelijke grenzen over wat je wel of niet mag vertellen bij de AIVD. "We werken volgens het need-to-know-principe. Inhoudelijk kan je dus thuis niet veel vertellen, maar ook binnen de AIVD zijn er beperkte kringen. Je kan natuurlijk wel praten met leidinggevenden", legt de woordvoerder uit. 

Als je niet over je werk kan praten, heeft dat consequenties. "Als je met vrienden praat en je kan niet over jezelf vertellen, dan portretteer je jezelf al snel als saai. Je wil geen vragen uitlokken. Daar moet je echt tegen kunnen", zegt Braat. "Daar staat wel tegenover dat de band tussen collega's hechter wordt door de geheimhouding en successen worden samen gevierd."

Spanning en avonturen

Het hebben van geheimen was soms heel spannend, memoreert Vloon. "Het is een soort avonturenboek, je weet dingen in de geopolitiek die anderen niet weten. Maar dat spel met macht en kennis doet rare dingen met mensen", zegt hij.

Nu werkt hij in de 'normale' marketing. Een goede keuze, zegt hij zelf. "Ik dacht fuck het geld en stapte er volledig verrot uit. Ik had inmiddels twee kinderen, mijn vrouw vond dat ik een keuze moest maken. Ik had al te veel belangrijke dingen gemist en toen was die keuze vrij snel gemaakt."

"Kijk nou naar zo'n Marco Kroon", besluit hij. "Ik snap dat hij zo lang stil is gebleven en daar heb ik immens respect voor. Of onze jachtvliegers in Jordanië, nog zo'n voorbeeld. Ik snap goed hoe zij zich moeten voelen. Goede kans dat zij ook onderdeel zijn van een veel groter geopolitiek spel - en het is maar goed dat we daar zo weinig van weten als normale burger." 

`