Piet Rietman

Bestaat de prikkel?

07 oktober 2021 07:03

Twee mensen zitten in de bus. Hoe ze eruitzien en hoe zij hun leven leiden? Moeten zij weten. Maar toch kijk je even.

Aan de linkerkant van het gangpad ziet iemand er vermoeid en gespannen uit. Wat ook opvalt is het pakje sigaretten in de jaszak. En deze persoon heeft wat overgewicht. Aan de rechterkant zie je iemand zitten die er ontspannen, slank en gezond uitziet. Bij de volgende halte zit een sportschool. Één van de twee stapt uit. Wie is het?

Als je mensenkennis hebt, is je voorspelling: de persoon aan de rechterkant. Want er zal wel een causaal verband zijn. Als je vaak naar de sportschool gaat dan zul je daar wel ontspannen, slank en gezond van worden. En een ander voor de hand liggend argument: deze persoon komt daar vast aan toe. Als je vermoeid en gespannen bent heb je misschien wel andere dingen aan je hoofd. Een scheiding, een ontslag: dingen die stress opleveren en waardoor je wel wat beters te doen hebt dan lekker te gaan sporten.

"Zullen we het leven van ongezonde mensen expres wat ongezonder maken? Dan voelen ze vast nóg meer noodzaak om er wat aan te doen!"

Als je geen mensenkennis hebt en veel te rationeel denkt, is je voorspelling: de persoon aan de linkerkant. Die heeft er het meeste baat bij om te gaan sporten. En dus zal deze persoon die noodzaak voelen en dat ook gaan doen.

En als je gebrek aan mensenkennis overgaat in een gebrek aan empathie, denk je: zullen we het leven van ongezonde mensen expres wat ongezonder maken? Dan voelen ze vast nóg meer noodzaak om er wat aan te doen!

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

De bijstand daalt

Sociaaleconomisch is Nederland gegrondvest op precies deze gedachte: je gaat meer je best doen naarmate het slechter met je gaat. De bijstand daalt en om hem te ontvangen moet je vaak een verplichte tegenprestatie leveren bij de gemeente. Zo zouden mensen een 'prikkel krijgen om te gaan werken'.

Die prikkel komt rechtstreeks uit de neoklassieke economie: rationele keuzes, nutsmaximalisatie. Concepten die inderdaad logisch klinken voor mensen die hun schaapjes op het droge hebben. Met een goed inkomen, een vast contract en een koophuis kun je in alle rust een rationele afweging maken over wat financieel het meeste in jouw belang is. Beleid wordt gemaakt, theorieën worden ontwikkeld en modellen worden ontworpen door mensen die zelf leven onder omstandigheden waarbij je rationeel kunt zijn.

"Leun minder op concepten uit de neoklassieke economie, en meer op deskundigen."

Nu is het niet van de ene op de andere dag geregeld om beleid te laten maken door iedereen, ongeacht omstandigheden. Er is wel laaghangend fruit dat je kunt plukken: leun minder op concepten uit de neoklassieke economie, en meer op deskundigen.

Welzijnswerkers, gemeenten, sociologen en psychologen hebben al lang een praktisch begrip ontwikkeld van financiële stress. Van hoe het maken van keuzes je afgaat – van hoe je gedrag is – als je arm bent. Dat het moeilijker is om je op een sollicitatiebrief te focussen als je tegelijkertijd moet bedenken hoe je je budget organiseert, of een deurwaarder afwimpelt.

Wie heeft gelijk – de neoklassieke econoom die zegt dat je meer sollicitatiebrieven gaat versturen als het slechter met je gaat? Of de welzijnswerker die zegt dat je er dan minder zult versturen? Het voelt niet heel ethisch om dat met een experiment uit te testen – verhoog de bijstand in de ene gemeente en verlaag hem in de andere.

Gelukkig bestaat het experiment al enigszins. Er zitten grote verschillen tussen gemeentelijke regelingen voor mensen met een laag inkomen. Gemeenten kunnen bijvoorbeeld extra ondersteuning geven aan gezinnen met kinderen. En er komt een groot experiment uit Den Haag aan – partijen willen iets met de bedragen voor minimumloon, AOW en bijstand.

Genoeg data om het SCP (Sociaal en Cultureel Planbureau) en Nibud de opdracht te geven: onderzoek of er inderdaad zoiets bestaat als een 'prikkel om te gaan werken'. Zul je zien dat er inderdaad een goede prikkel is om mensen te laten werken: hulp in plaats van tegenwerking.