Piet Rietman

Fantoom-bedrijven

29 juli 2021 06:42

Als het gaat om ongelijkheid, scheefgroei, lonen, kapitaal en arbeid, dan zijn er grofweg twee groepen mensen.

Ten eerste zijn er de mensen die vooral benadrukken dat met kapitaal banen kunnen worden gecreëerd, dat risico nemen moet lonen en dat het met de ongelijkheid wel meevalt.

Ten tweede zijn er mensen die vooral benadrukken dat met arbeid kapitaal wordt gecreëerd, dat werk moet lonen en dat de ongelijkheid groot is of toeneemt.

Ik behoor in grote lijnen tot de tweede groep, met de kanttekening dat kapitaal wel degelijk banen kan creëren. Maar we stelden de afgelopen decennia zo weinig eisen aan kapitaalbezitters dat kapitaal vooral is gebruikt om op korte termijn meer kapitaal te scheppen.

De tweede groep had de afgelopen tijd de wind mee. Denk aan het boek Fantoomgroei van Sander Heijne en Hendrik Noten. Of aan het tv-programma Scheefgroei in de polder. Voor een breed publiek is uitgelegd dat de verhouding tussen kapitaal en arbeid een ongelijke machtsrelatie is, die ongelijker wordt. Een schot in de roos: dat brede publiek voelde het al decennia schuren. Enerzijds nieuwsberichten over een groeiend bbp, anderzijds de eigen bankrekening.

Er is echter een blinde vlek bij het analyseren van kapitaal en arbeid. Zowel de eerste groep als de tweede kijken naar de verhouding tussen de één en de ander. Ze benoemen dat kapitaal relatief slecht beloond wordt doordat arbeid te machtig is, of andersom. In beide gevallen gaat het om de machtsrelatie tussen twee factoren. Maar hoe gaat het, de relatie daargelaten, met de factoren zelf?

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Ook brede welvaart is niet voor iedereen

Je kunt, los van arbeid, kijken hoe kapitaal zich ontwikkelt. Dan zie je echt de gekste dingen.

Kapitaal is altijd op zoek naar manieren om nieuw kapitaal te vergaren. Dat gaat niet alleen ten koste van werkenden, maar ondergraaft op lange termijn ook zichzelf. Kijk als voorbeeld eens naar de drie miljardairs – een niveau van rijkdom waarvan het nut mij onduidelijk is – die een wedloop aangingen om als eerste in de ruimte te zijn. Kapitaal dat aangewend had kunnen worden om nieuwe producten en diensten te ontwikkelen waar we daadwerkelijk iets aan hebben, wordt aangewend voor een letterlijke egotrip.

Kijk eens naar het type digitale startups dat zo lang verlies draait, dat het businessmodel niet langer ‘ooit winst maken’ lijkt te zijn. Het blijvend aantrekken van vreemd vermogen is een doel op zichzelf geworden.

Kijk eens naar de bedrijven die ‘disruptie’ als kreet hanteren. Klinkt creatief, maar is het businessmodel niet gewoon de wetgever een paar jaar vóór blijven? Geld verdienen door woningen als hotel te verhuren, totdat de gemeente dat dichttimmert in de APV. Geld verdienen door maaltijdbezorgers te betalen als zelfstandigen, totdat je ze in dienst moet nemen. Geld verdienen door autobezitters te laten concurreren met taxichauffeurs, totdat wordt vastgesteld dat je de wet er mee overtreedt.

Kijk, tot slot, eens naar het verschijnsel supermarktbezorgers. In de grote steden poppen de bedrijfjes op die, binnen bijvoorbeeld tien minuten, op de fiets boodschappen bij je afleveren. De plekken waar de bezorgers je boodschappen vandaan halen – een soort fantoomsupermarkten waar geen klanten komen – hebben ongeveer dezelfde kosten als een normale supermarkt. Huur, koelingen, vakkenvullers. Weliswaar geen kassamedewerkers, maar die verdwijnen ook in de reguliere supermarkt.

Uiteindelijk moet de marge gehaald worden uit de 2 of 3 euro bezorgkosten en eventuele kostenbesparingen in de fantoomsupermarkt. De marges zijn zo dun dat het bijna niet anders kan dan dat dit verlieslijdende bedrijven zijn die zoveel mogelijk vreemd vermogen aantrekken in een wedloop om Nederlands marktleider te worden. Maar tegen de tijd dat winstgevendheid in zicht is zijn er wellicht zoveel misstanden geweest – verkeer, klanttevredenheid, arbeidsomstandigheden – dat de wetgever op de één of andere manier ingrijpt.

Kapitaal dat alleen maar nieuw kapitaal genereert en nauwelijks toegevoegde waarde levert – ook de voorstanders van vrije kapitaalvergaring kunnen daar toch onmogelijk achter staan.