Piet Rietman

Waarom 'armoede' geen verklaring is voor alles

28 januari 2021 06:53

Door mijn neiging alles sociaal-economisch te willen verklaren, kan ik niet op een normale manier het nieuws volgen. Ik vraag me altijd af hoe het komt dat mensen een verkeerde afslag nemen. Waarom wordt iemand racist? Of crimineel? Of extremist?

Het is riskant om je dat hardop af te vragen. Voor je het weet zeg je dat je het begrijpt, of nog riskanter: dat je er begrip voor hebt. Dan staat er vaak iemand klaar om triomfantelijk 'Aha! Dus je keurt dit goed!' te roepen.

Maar de vraag stellen hoe iets komt, is altijd legitiem. De meeste mensen worden niet geboren als racist, crimineel of extremist, maar gaan door allerlei omstandigheden die kant op. Omstandigheden die met sociaal-economische posities samenhangen. Waarbij het soms ingewikkelder ligt dan 'het komt door armoede'.

Kijk eens naar wat we inmiddels weten over de Capitoolbestormers. MKB'ers, politieagenten, makelaars, defensiepersoneel, een enkele miljonair met een privéjet. Lage en hoge middenklasse en daarboven. Min of meer een afspiegeling van de Republikeinse stemmer, die gemiddeld rijker is dan de Democratische kiezer.

Niet een groep mensen die de sociale orde wil veranderen, maar één die bang is dat het verandert. Dus niet de onderklasse drong het Capitool binnen om het zich toe te eigenen, de burgerij drong het binnen omdat het van hen moest blijven.

Dat heet dan relatieve deprivatie, of het daar aan verwante 'verlies van privilege'. In Europa is dat vaak ook een deel van de verklaring die onderzoekers geven aan de populariteit van racistische opvattingen. De vaak geopperde oplossing: de multiraciale onderklasse moet er op vooruitgaan op een manier die niet bedreigend is voor de rest. En dat is best mogelijk – voor zowel inkomen als vermogen kunnen we het zo inrichten dat grote groepen mensen er op vooruit gaan.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Columnisten zijn vreselijk, en nu ben ik er een

Kunnen we ook sociaal-economisch verklaren dat mensen denken dat het vaccin een chip bevat, of dat de avondklok een opmaat is naar dictatuur? De alliantie van maatschappelijke groepen die hier vatbaar voor is, is breed.

Van de alternatieve, 'bewuste consument' uit de Randstad tot bijvoorbeeld extreemrechts. En een enkele ondernemer die er een belang bij heeft dat de coronamaatregelen stoppen. Op die ondernemer na valt op dat veel complotdenkers oprecht geloven dat er complotten gaande zijn. Hoe kan dat?

Traditioneel onderzoek naar complotdenken wijst op machtsafstand. Wie nooit op een plek komt waar belangrijke beslissingen worden genomen – en ervaart dat beslissingen voor hem altijd nadelig zijn – gelooft dat beslissingen op een verkeerde manier worden genomen. Wie wel eens ziet hoe belangrijke beslissingen worden genomen ziet hoe onwaarschijnlijk complotten zijn én ervaart dat beslissingen voor hem vaak positief uitpakken.

Hoe armer, hoe meer machtsafstand.

Maar dat verklaart niet waarom die 'bewuste consument' door het liken van Instagramposts in een filterbubbel is beland die uiteindelijk naar een demonstratie op het Museumplein leidde. De klassieke gedachtegang over sociaaleconomische achtergronden die gedrag bepalen hield geen rekening met het vermarkten van data. Sommige verschijnselen zijn nieuw.

Al komt het verschijnsel dat enkele bedrijven de data van velen kosteloos gebruiken toch op me over als een nieuwe variant op een eeuwenoud thema.