Nora Neuteboom

Krijgen we spijt van die gigantische schuldenberg?

21 januari 2021 06:58

Terwijl we nog midden in de coronacrisis zitten – in een zware lockdown nota bene – worden de eerste lessen uit deze crisis al zichtbaar. Een daarvan is de grote (en belangrijke!) rol van de overheid en publieke sector.

Want laten we wel wezen, een goed functionerende gezondheidszorg maar ook het onderwijs, zijn van levensbelang. Het woord IC-capaciteit ben ik dit jaar vaker tegen gekomen dan het woord bbp-groei.

We beseften ons het belang van scholing. Niet alleen omdat het kroost nu thuiszit tijdens de lockdown waardoor we nauwelijks aan werk toekomen, maar ook omdat school zo belangrijk is voor de sociale omgeving en als veilige plek.

Leg het partijprogramma van de VVD van 2017 en 2021 naast elkaar en je ziet de terugkeer van het publieke domein. Waar de VVD in de Tweede Kamerverkiezingen in 2017 nog pleitte voor meer marktwerking in onder andere de zorg en een kleinere overheid, wil de VVD in 2020 juist een sterke invloed van de overheid 'om ons te beschermen en onze economie en samenleving eerlijk en gezond te houden'.

Een andere les die we het afgelopen jaar hebben geleerd, is dat overheidssteun helpt om de economie overeind te houden. Dat wisten we natuurlijk al: John Maynard Keynes gaf daar in de jaren '30 al eens een aanzetje voor, maar toch deden we het niet altijd.

Een van de redenen waarom we zo moeizaam herstelden uit de financiële crisis was dat de overheid de steun te snel afbouwde. Dat overkomt ons niet nog een keer. En zo werd de NOW-steun nogmaals verlengd onder dezelfde voorwaarden. We halen 'met z’n allen de finish', zoals premier Rutte dat zo mooi verwoordde tijdens de laatste persconferentie.

Aan maatregelen zoals de NOW is afgelopen jaar ten minste 37 miljard euro uitgegeven. Een kleine vergelijking: tijdens de financiële crisis in 2009 en 2010 werd 6 miljard uitgegeven aan soortgelijke stimuleringsmaatregelen.

Maar dat geld komt niet uit het niets. Deze uitgaven worden gefinancierd door de staatsschuld te laten oplopen; de schuld in Nederland schoot omhoog van een 48 procent van het bbp aan het begin van 2020 naar 57 procent procent aan het eind van het jaar. Naar verwachting loopt dit jaar de staatsschuld verder op, tot boven de 60 procent.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Columnisten zijn vreselijk, en nu ben ik er een

Een grotere rol van de overheid, een hoop extra schulden. Wie 'Marx' Rutte nu nog beschuldigt van neoliberalisme heeft het afgelopen jaar onder een steen geleefd. Maar de belangrijkste les uit deze crisis moet nog geleerd worden: oplopende schulden, niet alleen in Nederland, maar in de gehele wereld – zijn ze het waard?

Vooralsnog lijkt het antwoord daarop een volmondig ja. Bedrijven die plotseling dicht moesten tijdens de lockdown hoefden niet failliet te gaan. Een sterk oplopende werkloosheid – met de bijbehorende sociale negatieve effecten – is voorkomen. En dat met gratis geleend geld. De Nederlandse overheid kan tegen negatieve rente lenen op de kapitaalmarkten. Een van de weinige positieve berichten tijdens de coronacrisis was dat de Nederlandse staat dit jaar 2,3 miljard verdiende aan negatieve rentes.

Maar dit alles wel onder een voorwaarde: dat de inflatie niet oploopt. Want als de inflatie oploopt zullen centrale banken op een zeker moment de rentes moet verhogen, met alle vervelende gevolgen van dien. Door een hogere rente wordt de schuldenberg op den duur onbetaalbaar. Het herstel, en misschien ondertussen wel ons volledig economisch systeem, is afhankelijk van een blijvend lage rente.

Ik krijg hier toch wel een sterk 'do we get away with it?'-gevoel bij. Dat zal dan ook de grootste les van deze crisis worden: kijken we over 10 jaar terug met een weemoedig gevoel waarin we denken hoé hadden we de schuldenberg zo kunnen laten oplopen terwijl we hadden kunnen weten dat de inflatie zou stijgen, of loopt het allemaal met een sisser af? Voor de echte lessen uit deze crisis zullen we toch even moeten afwachten totdat het normale economische leven weer is teruggekeerd.