Leo Lucassen

Wordt het debat te veel gedomineerd door identiteit?

20 juli 2020 05:54

Afgelopen vrijdag tweette Ewald Engelen, hoogleraar financiële geografie aan de Universiteit van Amsterdam en columnist van de Groene Amsterdammer, dit:

Als compromisloos tegenstander van het marktfundamentalisme uit hij al enige tijd zijn ongenoegen over wat hij beschouwt als een onwelkome afleiding van waar het echt om zou horen te gaan, namelijk sociale ongelijkheid en wat we met een ouderwets woord 'klassenstrijd' zouden kunnen noemen.

Een belangrijke inspiratiebron voor Engelen is het recent in het Nederlands vertaalde magnum opus van de Franse econoom Thomas Piketty, Kapitaal en Ideologie, waaraan Engelen op 11 maart in de Groene Amsterdammer een interessante beschouwing wijdde.

In dat boek laat de Franse econoom overtuigend zien dat linkse partijen vanaf de jaren tachtig het ideaal van herverdeling steeds meer hebben opgegeven en het marktdenken omarmd, waardoor de sociale ongelijkheid sinds die tijd sterk is toegenomen en de natuurlijke achterban – de arbeiders – hun heil bij linkse en vooral rechtse populistische partijen zijn gaan zoeken. Hoogopgeleiden zijn juist veel meer dan vroeger links gaan stemmen.

Mede als gevolg van die verschuiving in het electoraat zouden die linkse partijen zich meer op identiteitskwesties zijn gaan richten, zoals de emancipatie en gelijkberechtiging van homoseksuelen, migranten en vrouwen.

Hoewel ik Engelen's bewondering voor Piketty deel, is mijn interpretatie toch een iets andere. De opmars van dat identiteitsdenken vond volgens de Franse econoom namelijk vooral plaats bij populistisch rechts. Het waren Le Pen, De Winter, Fortuyn en Wilders, die de terecht teleurgestelde verliezers van de globalisering een nieuw tehuis boden, met als slogan 'eigen volk eerst'.

Door immigranten als de oorzaak van sociale problemen en ongelijkheid te presenteren waren het die partijen die identiteit hoog op de agenda zetten, op een veel essentialistischer wijze dan linkse partijen die ijveren voor de emancipatie van uiteenlopende minderheden. In de afgelopen decennia zijn radicaal-rechtse partijen uitermate succesvol geweest in het populariseren van het idee dat er een wezenlijk verschil is tussen 'zij', de migranten, en 'wij', de autochtonen, met het racistische complotidee van 'omvolking' als meest extreme variant.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Hoezo geen visie of controle op migratie?

Anders gezegd, er zijn twee heel verschillende vormen van identiteitsdenken: een radicaal-rechtse die die gericht is op uitsluiting van nieuwkomers en een linkse die hamert op de noodzaak van insluiting, waarbij in veel gevallen expliciet de link wordt gelegd met (globale) ongelijkheid. Een goed voorbeeld is het tijdschrift One World, dat anti-racisme stelselmatig koppelt aan de bestrijding van alle vormen van ongelijkheid.

Ook de Black Lives Matter beweging gaat het niet zozeer om de 'zwarte identiteit', wat die ook moge zijn, maar om de maatschappelijke structuren die ervoor zorgen dat bepaalde groepen minder kansen hebben dan andere. Of zoals de toch niet bepaald als links bekend staande krant de Financial Times kopte 'Black Lives is about both race and class' en stelt dat de BLM beweging de potentie heeft een nieuwe arbeidersbeweging te entameren.

Dat neemt niet weg dat Engelen een goed punt heeft als het gaat om de manier waarop linkse partijen, van D66 tot Groen Links, met het thema diversiteit en identiteit omgaan. Zo laat Piketty overtuigend zien dat de aantrekkingskracht van radicaal en extreem rechts op de laagstbetaalden alleen kan worden bestreden als pleidooien voor tolerantie, vluchtelingen en diversiteit worden gekoppeld aan herverdeling en het verkleinen van sociale ongelijkheid.

Alleen dan kan wat Piketty de 'nativist trap' noemt worden vermeden. Er moet dus meer aandacht komen voor de kansenongelijkheid, maar dan van alle laagopgeleiden, ongeacht hun 'kleur'. Concreet houdt dat in dat de SP op dit punt inclusiever moet worden en dat met name D66 haar diversiteitsdenken gepaard moet laten gaan met herverdeling.

En de PvdA? Die moet hoog nodig op zoek naar de ideologische veren die ze een kwart eeuw geleden, samen met de arbeiders, van zich af hebben geschud. Mijn antwoord op de tweet van Engelen luidt daarom: omdat mensen van kleur en met een migratieachtergrond als gevolg van discriminatie en racisme extra worden getroffen. Wat niet wegneemt dat we het weer meer over klasse hebben.

Leo Lucassen is hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis en Directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.