Leo Lucassen

Waarom we het over institutioneel racisme moeten hebben

08 juni 2020 06:09

Op grond van mijn historisch vergelijkende onderzoek hield ik Amerikaanse collega's nog niet zo heel lang geleden graag voor dat er in Nederland, en in andere Europese landen, weliswaar ook racisme bestaat, maar dat de aard en omvang afwijken van die in de Verenigde Staten.

Het belangrijkste verschil is de eeuwenlange geschiedenis van interne slavernij in de VS,  die de verhoudingen tussen blank en zwart tot op de dag van vandaag fundamenteel kleurt. Zo is de moord op George Floyd in Minneapolis, in het volle zicht van camera's, slechts een van de duizenden gevallen in de afgelopen decennia waarbij de (voor 80 procent blanke) politie ongewapende Afro-Amerikanen vrijwel straffeloos van het leven berooft.

Jonge zwarte mannen hebben maar liefst negen keer zoveel kans het slachtoffer te worden van dit dodelijk politiegeweld als witte Amerikanen. 

Geweld tegen de zwarte bevolkingsgroep kent een lange voorgeschiedenis. Na eeuwen van uitbuiting, systematische mishandeling en ongestraft moorden op plantages volgde na de afschaffing van de slavernij (december 1865), met name in het Zuiden een nieuwe golf van geweld in de vorm van lynchings. Tussen 1882 en 1968 vonden bijna 5000 mensen op die manier een gruwelijke dood, verreweg de meesten zwart, maar ook  anderen die het voor hen opnamen.

Deze lynchings, die hun 'hoogtepunt' kenden in de jaren negentig van de 19e eeuw, hadden als functie de zwarte bevolking duidelijk te maken dat zij zich niets in hun hoofd moesten halen en zich in hun ondergeschikte rol  moesten blijven schikken.

Hoewel racistische ideologieën die Afro-Amerikanen als minderwaardig afschilderen met de Burgerrechtenbeweging in de jaren zestig zowel wetenschappelijk als politiek naar de mestvaalt van de geschiedenis werden afgevoerd, zijn die ideeën nog verre van uitgeroeid. Sterker nog, zoals de bekende Amerikaanse schrijver en activist James Baldwin in 1966 schreef: "History is literally present in all that we do." 

Anders gezegd, je kunt de Amerikaanse geschiedenis alleen begrijpen als je je ten diepste realiseert hoe centraal  de geschiedenis van racisme is.

Miniatuurvoorbeeld
Kijk ook deze video:

Discriminatie door werkgevers: dit zijn de feiten

De gevolgen op de lange termijn van de interne slavernij-erfenis zijn niet alleen zichtbaar in het brute politiegeweld waar nu wereldwijd mensen tegen te hoop lopen; ze doordesemen vrijwel alle relevante Amerikaanse statistieken. Of het nu gaat om levensverwachting, inkomen en, opleidingsniveau, steeds blijken Afro-Amerikanen veel slechter af en blijkt institutioneel racisme alive and kicking

Zoals gezegd lijkt de situatie in Europa minder somber. Zo is het in het Verenigd Koninkrijk en Nederland veel gebruikelijker dat nakomelingen van koloniale migranten met een slavernijverleden, zoals de Creoolse Surinamers in Nederland en Jamaicanen in Engeland, met 'witte' autochtonen trouwen of gaan samenwonen.

Waar dit aandeel na vier eeuwen interne slavernij in de VS nauwelijks boven de 10 procent uitkomt, ligt dat percentage in Nederland en Engeland na twee generaties al rond de 40 procent. Dat is veel hoger dan bij kinderen van Marokkaanse en Turkse migranten, die vooralsnog overwegend binnen hun eigen groep trouwen.

Blijkbaar is de  obsessie met ras en kleur in de Verenigde Staten, gekenmerkt door de 'one drop rule', hier veel minder groot. Bovendien is de politie, zeker als gevolg van de door president Bill Clinton ingezette militarisering van de politie, in zijn algemeenheid veel gewelddadiger dan in Europa.

Toch zijn er minder redenen ons op de borst te kloppen dan we graag denken. Zo zijn door de normalisering van radicaal-rechtse denkbeelden sinds Fortuyn en het sinds de jaren negentig dominante integratiepessimisme, sluimerende racistische ideeën veel zichtbaarder geworden.

Er zijn geen harde data die uitwijzen dat racisme in de afgelopen decennia is toegenomen, maar dat mensen en politici zich veel minder geremd voelen zich zo te uiten en daarnaar te handelen is met de discussie over Zwarte Piet, maar ook over vluchtelingen, zonneklaar geworden.

Bovendien is duidelijk dat institutioneel racisme, met in Nederland kleur en religie (Islam) als onderscheidende criteria,  geen Amerikaans privilege is. Het toeslagenschandaal bij de Belastingdienst heeft ons recentelijk met de neus op de feiten gedrukt.

Maar hetzelfde geldt al  langer voor etnisch profileren door de politie en de systematische discriminatie op de arbeidsmarkt. We doen het op dat laatste punt – opvallend genoeg - zelfs nauwelijks beter dan de Verenigde Staten, waar wettelijke vastgelegde quota (positieve discriminatie) positieve effecten blijken te hebben.

Kortom, er blijven belangrijke historische verschillen tussen Europa en de VS, maar mijn eerdere gematigde optimisme is - helaas - aan revisie toe.