Marlise Hamaker

Wat je kunt doen tegen #metoo op de werkvloer

19 december 2019 06:22

Het was kort na de #metoo-golf van 2017 en ik vroeg de directeur van een bedrijf wat die nog meer kon doen dan alleen rondmailen dat er binnen de organisatie een vertrouwenspersoon was. De directeur - die even daarvoor zo'n mail verstuurde - had geen idee.

Ik dacht eraan terug toen het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren vorige week opnieuw aandacht vroeg voor een veilige werkomgeving. Hoewel het aantal vrouwelijke hoogleraren groeit, is de doorstroom en uitstroom van vrouwen in de talentpool daaronder een groot probleem. Er is een cultuurverandering nodig, schreef het LNVH. "Gestoeld op inclusie, een veilige werkomgeving en ruimte voor ieders talent."

Een ambitie die niet alleen relevant is voor de wetenschap, en die niet alleen tot doel heeft meer vrouwen te laten doorstromen naar de - in dit geval academische - top.

De maatschappelijke discussie rond #metoo gaat vaak over excessen. Van 'je mag niet eens meer flirten' tot aan 'iedereen kan zomaar publiekelijk aan de schandpaal genageld worden'. Maar het gesprek over alles daar tussenin, het gesprek over cultuurverandering binnen organisaties, is minstens zo relevant.

En dat is een tamelijk ingewikkeld gesprek, want cultuurverandering is een nogal abstract begrip. Het gaat over het veranderen van gedrag. Over het veranderen van 'zo doen we dat hier nou eenmaal' naar de ruimte om dat ter discussie te kunnen stellen. Het gaat over echt plek maken voor 'anderen', in plaats van te verwachten dat iedereen zich conformeert aan de bestaande mores.

Om daarover het gesprek te voeren binnen de wetenschap werd een toneelstuk ontwikkeld over (on)veiligheid, intimidatie en machtsmisbruik op universiteiten. De voorstelling verhaalt over een hoogleraar die zich steeds verder misdraagt tegenover een PHD-student, en de worsteling van de bestuurlijke top van de universiteit om tegen hem op te treden.

Geen uit de lucht gegrepen gang van zaken, eerder dit jaar verscheen een LNVH-rapport over intimidatie in de academische wereld (pdf) en publiceerde NRC een verhaal over het wangedrag van een hoogleraar in Amsterdam die als bijnaam 'een acht voor een nacht' had.

Het toneelstuk werd de afgelopen maanden op tal van universiteiten gespeeld, en sloot het jaar af met een optreden op het ministerie van OCW. De voorstelling is beklemmend en voor veel mensen herkenbaar, vertelt Suzanne Spliethoff, actrice en manager van Het Acteursgenootschap, de groep die de voorstelling ontwikkelde in opdracht van het LNVH.

De gesprekken erna beginnen meestal met een 'ingehouden, algemene discussie waarin mensen aangeven dat ze het wel herkenbaar vinden'. "Dan deelt iemand een persoonlijke ervaring. En dan volgen er meer", vertelt ze.

Ze vertelt over een rector die zelf nooit iets vervelends had meegemaakt en zich niet kon voorstellen dat dit bij anderen wel zo was. "Ze schrok van het aantal vingers dat omhoog ging toen aan de zaal werd gevraagd hoeveel mensen weleens te maken hadden gehad met wangedrag. In de dagen erna zijn er vijf meldingen binnengekomen van intimidatie op diezelfde universiteit."

Natuurlijk, met praten alleen kom je er niet. Maar het is wel een belangrijk begin. Een paar jaar geleden discussieerde ik met onderzoeksjournalist Eric Smit over seksisme op de werkvloer, terug te luisteren in deze podcast. We hadden het over het geven van complimenten over de fysieke verschijning van collega's. Ik zat er niet op te wachten, hij wel. "Het lijkt me juist wél fijn als iemand zegt op de werkvloer: Smit, wat heb jij een lekkere reet."

Waar de een zich ongemakkelijk voelt bij complimenten van collega's over zijn of haar uiterlijk, vindt een ander dat misschien gezeur. Dat kun je niet zwart-wit in regels vastleggen.

"Maar je kunt wel zorgen dat mensen durven aangeven waar hun grenzen liggen, zich durven uitspreken", zegt Lidwien Poorthuis, hoofd van het bureau van het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren. "Zodra jij je ongemakkelijk voelt, mag je er wat van zeggen, wordt er naar je geluisterd en actie ondernomen als de situatie daarom vraagt. Dát is de cultuur die nodig is."

In de wetenschap wordt eraan gewerkt, Het Acteursgenootschap is in gesprek om een soortgelijk toneelstuk voor het bedrijfsleven te ontwikkelen. Want waar je te maken hebt met machtsstructuren, is sprake van misstanden. En om daar wat aan te doen, zul je het er binnen organisaties echt nog veel vaker over moeten hebben.

Marlise Hamaker is eigenaar van communicatietraining- en adviesbureau Listen Up, dat zich in het bijzonder op (top)vrouwen richt. Ze schrijft over haar werk en over de gender gap.