Leo Lucassen

Het unieke Europese project van vrije arbeidsmigratie

03 juni 2019 06:10

Met alle ophef over Poolse en Roemeense arbeidsmigranten in Nederland in aanloop naar de Europese verkiezingen, zou je gemakkelijk het beeld kunnen krijgen dat met name West-Europa wordt 'overspoeld' door arme Oost-Europese gelukzoekers, om het taalgebruik van zowel de PVV als de SP te gebruiken.

'Wordt het geen tijd de vrijheid van migratie binnen de Europese Unie aan banden te leggen?', vroeg menigeen zich af.

Directe aanleiding waren misstanden in sectoren waar veel van deze arbeidsmigranten werkten, zoals de land en tuinbouw, slachthuizen, de transportsector en distributiecentra.

Vooral werkgevers en arbeidsbureaus maakten zich schuldig aan allerlei vormen van uitbuiting en loondrukking.

Maar de oplossing, zoals ik onlangs met kaderleden van de FNV en de econoom Alfred Kleinknecht in de Volkskrant heb betoogd, is niet het aanpakken van de migranten, maar van de werkgevers.

Want die vrijheid van Europese burgers om elders in de Unie te gaan werken of studeren is een groot goed, waar ook Nederlanders graag gebruik van maken.

Zo realiseren zich waarschijnlijk maar weinig mensen dat er in 2017 meer landgenoten in de (actieve) leeftijd 20-64 jaar in een ander Europees land woonden (zo'n 330.000) dan er Europese medeburgers in Nederland wonen (270.000).

Die twee procent van de bevolking steekt veel minder schril af tegen bijvoorbeeld een land als Polen, waar 4,5 procent van de actieve bevolking elders in Europa verblijft, dan je zou denken.

Die aantallen zijn sinds 2007 sterk toegenomen, maar maken nog steeds maar zo'n vijf procent van de totale actieve Europese bevolking uit, zo blijkt uit het recente 2018 Report on Intra-EU Labour Mobility. En daarin zijn ook 'postings' en tijdelijke grensoverschrijdende arbeidsmigraties meegenomen.

De helft van deze werknemers komt uit Roemenië, Polen, Bulgarije, Italië en Portugal, met Duitsland en het Verenigd Koninkrijk als topbestemmingen. Maar het gaat ook om veel Duitsers in Zwitserland of Fransen in België.

Bovendien zien we de afgelopen jaren een bescheiden stijging van de arbeidsmigratie naar landen als Tsjechië, dat in 2017 de laagste werkloosheid in Europa noteerde. En Spanje, waar de economie weer opkrabbelt.

Hoewel bijna alle landen ook in 2017 een stijging laten zien van het aantal EU-burgers binnen hun grenzen (ook Polen), vlakt de groei af en lijken de aantallen zich te stabiliseren. 

Uiteraard zijn er grote verschillen. Zo woont inmiddels 12 procent van de (actieve) Roemenen in een ander EU-land. Het motief voor hun vertrek is uiteindelijk niet veel anders dan voor Nederlanders. De meesten proberen hun leven te verbeteren, op zoek naar een baan, een carrière of een hoger loon.

Dat de druk voor Roemenen of Bulgaren groter is dan voor de gemiddelde Belg of Ier, is duidelijk. Maar uiteindelijk willen zij allemaal optimaal gebruik maken van de kansen die de Europese arbeidsmarkt biedt.

Argumenten dat dit tot een braindrain leidt en dat deze mensen 'beter hun eigen land op kunnen bouwen', vind ik niet erg overtuigend. In feite dwing je zo mensen om geen of erg slecht betaald werk te accepteren en ontzeg je hen de mogelijkheden die we voor onszelf volkomen normaal vinden.

Het huis zou te klein zijn als de EU Nederlanders zou verbieden hun vleugels uit te slaan met als argument dat we zelf de tekorten in het onderwijs, de zorg en de tuinbouw op moeten lossen. 

Vreemd genoeg vinden velen dat een dergelijke redenering voor Polen of Letten wel opgaat.

Welbeschouwd heeft de EU een unieke interne vrijheid van beweging gecreëerd waar miljoenen mensen van profiteren, zowel migranten als niet-migranten en die wij voor onszelf de gewoonste zaak van de wereld vinden.

Wat er alleen wel moet gebeuren is het aanpakken van de veel te grote vrijheid van diensten die allerlei (schijn)constructies mogelijk maken voor werkgevers en uitzendbureaus om misbruik van arbeidsmigranten te maken.

Met andere woorden: het sociale Europa waar menig (euro-)politicus nu voor pleit.

Als de mazen in de wetgeving zijn gedicht en lidstaten de arbeidsmarktcontrole serieus aanpakken, kunnen Europeanen echt trots zijn op een uniek experiment. Een project waarvan de wortels tot in de jaren vijftig reiken, dat nergens anders ter wereld is vertoond. Dat meer dan 500 miljoen mensen uit heel verschillende landen kunnen gaan en staan waar ze willen.

Leo Lucassen is hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis en Directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.