Hans Stegeman

Uitzuigers in plaats van waardecreëerder

08 mei 2018 06:47

​De schuldige aan schuld

Schuld is niets anders dan een claim op toekomstige productie. In principe staat tegenover elke schuld een onderpand, een bezit. Je leent geld om bijvoorbeeld als ondernemer te kunnen investeren in een nieuw product of een nieuwe fabriek.

Schuld wordt echter een probleem als het niet productief wordt aangewend, als er geen onderpand tegenover staat. En dat is nu juist wat er steeds gebeurt. Bedrijven zijn vaak niet bezig zijn met productieve investeringen, maar vooral nog meer geld verdienen op basis van de positie die ze hebben. Daarbij doen ze er alles aan om kosten te minimaliseren, zo ook lonen en belastingbetalingen.

De recordschuld die we mondiaal hebben opgebouwd is meer en meer het gevolg van overheden en huishoudens die proberen de eindjes aan elkaar te knopen, geholpen door een lage rente, terwijl productieve investeringen niet toenemen. De macht van het grote geld leidt tot een economie waarin kleine(re) spelers worden uitgezogen.

Megaschuldenberg

Als we met een rationeel economische blik kijken naar de mondiale schuldenberg, dan zouden we eigenlijk heel optimistisch moeten zijn. De wereldwijde schuld van 164 biljoen dollar zou in theorie betekenen dat we nog nooit zo veel goede plannen hebben bedacht die in de toekomst zullen leiden tot een gigantische groei. Want de rationeel en economisch denkende en handelende mens heeft natuurlijk voor een onderpand gezorgd, om er zeker van te zijn dat de schulden kunnen worden terugbetaald.

Niet dus. Ten eerste heeft de 'schuldintensiteit' van economische groei het hoogste niveau bereikt sinds vlak voor de financiële crisis in 2008: er moeten steeds meer schulden worden gemaakt om groei te realiseren.

Miniatuurvoorbeeld

Bron: IMF

Daar komt bij dat de groei van de schuldenberg niet gepaard gaat met een evenredige groei van de investeringen. Die blijven hangen op zo'n 25 procent van het mondiale BBP. Het is overigens belangrijk te constateren dat in opkomende landen, waar de schuld de laatste jaren harder is toegenomen, de investeringsquote wel toeneemt. In Westerse landen heeft de investeringsquote tot nu toe niet meer het niveau van voor de financiële crisis gehaald.

Evenmin is er zicht op een snellere toename van de productiviteit, die zorgt voor een hoger toekomstig rendement waarmee de schulden zich gemakkelijker terug laten betalen.

De verwachtingen omtrent productiviteitsstijgingen zijn op zijn zachtst gezegd niet heel uitbundig. In de afgelopen tien jaar steeg de arbeidsproductiviteit minder dan in de tien jaar ervoor.

Miniatuurvoorbeeld

Bron: Conference Board

Het grootkapitaal

Vanwaar dan toch die enorme groei van de mondiale schuldenlast? Tweehonderd jaar na zijn geboortedag kunnen we dezelfde boeman aanwijzen als Karl Marx deed: het grootkapitaal. Om een aantal redenen is dat kapitaal er verantwoordelijk voor dat de schulden steeds hoger worden: 

  • Rent seeking. Vermogenden – bedrijven of individuen – wenden in hun jacht op rendement hun vermogen niet productief aan. Ze willen niets anders dan zoveel mogelijk waarde ontlenen aan dat wat ze hebben. Een typisch voorbeeld hiervan: landeigenaren of pandjesbazen. Ze geven niets om de kwaliteit van hun bezit of de diensten die ze leveren. Waarde-extractie – uitzuigen – daar gaat het om. En de schaal waarop dit gebeurt, wordt steeds groter.
  • Belastingontwijking. De dividendbelasting-discussie in Nederland is hier een goed voorbeeld van. Maar ook de begroting in de VS. Grote bedrijven weten er heel goed voor te zorgen dat ze weinig tot geen belasting hoeven te betalen. Via chantage – het verlies van banen en economische activiteit – verrijken ze zich ten koste van, de gehele maatschappij, waarvan ze zelf notabene deel uitmaken. Het gevolg is een stijgende overheidsschuld, of als alternatief hogere belasting voor werkenden.
  • Achterblijvende lonen. Ook hier slagen grote bedrijven er vrij goed in om de beloning van werknemers laag te houden. Zeker met de opkomst van de 'Big tech'-bedrijven is dit nog duidelijker geworden. Beloning en winstgevendheid staan bij deze bedrijven vaak in geen verhouding. In veel Westerse landen daalt dan ook het aandeel dat werknemers van de toegevoegde waarde krijgen. De macht die deze bedrijven op de markt hebben wordt ook nog eens ondersteund door overheden in diverse landen, denk vooral aan de flexibilisering van de arbeidsmarkt.
  • Aandeelhouderswaarde. Het welbekende fenomeen waardoor bedrijven te vaak alleen maar gericht zijn op de kortetermijnwinst. Bedrijven die het wagen te denken aan de langere termijn, die wellicht zo extreem zijn om bredere verantwoordelijkheid te nemen dan alleen het leveren van financieel rendement op de korte termijn, hebben het moeilijk op de aandelenbeurs. Ze zijn maar al te vaak een smakelijke overnameprooi omdat er voor de rent seekers nog wel geld uit valt te zuigen. 

Terug naar de basis

Het gevolg van dit alles is dat schuldenopbouw en reële productieve economische activiteit niet veel meer met elkaar te maken hebben. Onze uitzuig-economie zorgt ervoor dat zowel overheden als huishoudens zich in toenemende mate in de schulden moeten steken om ervoor te zorgen dat het systeem blijft draaien.

Mede hierdoor is de wereldeconomie verslaafd aan steeds lagere rente. Een renteverhoging laat het systeem meteen kraken: met degenen die zich al in de schulden hebben moeten steken als eerste en grootste slachtoffers.

Wat is dan de oplossing? Een situatie die zich over meerdere decennia heeft opgebouwd valt uiteraard niet in één klap op te lossen.

We zullen het moeten hebben van kleine stappen: bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid, wetten en regels aanscherpen, verplicht rapporteren over intenties en effecten van handelen, zodat de gevolgen van het handelen van bedrijven én politici duidelijk zijn. Dat had in ieder geval de afschaffing van de dividendbelasting in Nederland kunnen voorkomen.