Lars Duursma

Stem nee tegen deze Wiv

19 maart 2018 06:12

Het is heel verleidelijk om ervan uit te gaan dat Nederland altijd een democratie zal blijven. Om uit te sluiten dat ons landsbestuur ooit opnieuw in handen valt van een buitenlandse bezetter. En om zeker te weten dat een meerderheid van onze volksvertegenwoordiging altijd het beste met ons voorheeft en de basisprincipes van onze rechtsstaat zal omarmen.

Enorm verleidelijk, maar volstrekt naïef.

Rechtsfilosoof Bastiaan Rijpkema schreef in 2015 een fascinerend boek over de vraag of een democratische rechtsstaat zich kan of zelfs moet wapenen tegen haar eigen afschaffing. Want wat als een meerderheid stemt voor het afschaffen van de democratie?

Die vraag lijkt puur filosofisch, maar is dat helaas niet. De ontmanteling van de Weimar-democratie in de jaren dertig van de vorige eeuw staat allerminst op zich, betoogt Rijpkema. Ook Benito Mussolini wist destijds op legale wijze aan de macht te komen en het Franse parlement stemde in 1940 met overweldigende meerderheid voor een onvoorwaardelijke machtsoverdracht aan maarschalk Phillipe Pétain.

Zelfs het oude Athene – alom geprezen als de bakermat van de democratie – stemde ruim 400 jaar voor Christus in met de afschaffing van zijn democratie, in ruil voor steun van onder meer de Perzische koning in de oorlog met Sparta.

Politici als Viktor Orbán, Recep Tayyip Erdoğan en Vladimir Poetin laten dagelijks zien hoe kwetsbaar een democratie anno 2018 is: ook zonder formele afschaffing kan deze de facto om zeep worden geholpen. Dat roept niet alleen de vraag op of onze democratie weerbaar genoeg is. Minstens zo belangrijk: welke bevoegdheden vertrouwen we de staat eigenlijk toe?

De grootste denkfout van veel voorstanders van de nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) – door critici ook wel 'sleepwet' genoemd – is dat ze bij herhaling betogen dat we de huidige regering en inlichtingendiensten gewoon kunnen vertrouwen.

Daar kun je op zich al vraagtekens bij zetten: waarom zouden ministers die onder meer bereid zijn onafhankelijke instituten te manipuleren en keiharde leugens te verspreiden over ons drugsbeleid, op alle andere gebieden ineens ethisch handelen? Je kunt je bovendien afvragen op basis waarvan een overheid die vrijwel elk ICT-project verprutst, het vertrouwen verdient de meest intieme communicatie van miljoenen onschuldige Nederlanders te verwerken en jarenlang op te slaan.

Maar zelfs als je de huidige regering blind vertrouwt, dan blijft de cruciale vraag: vertrouw je ook alle toekomstige regeringen? Sluit je werkelijk uit dat ook hier ooit een Orbán, Erdoğan of Poetin aan de macht komt?

Als je zo weinig vertrouwen hebt in de toekomst, redeneren fanatieke voorstanders van de wet, dan zou je ook ons leger moeten afschaffen. Want waarom vertrouw je de overheid dan wél met tanks of straaljagers. Maar daar zit een cruciaal verschil. Met die 18 tanks die Nederland nog bezit – nou ja, we leasen ze van Duitsland – kun je niet 17 miljoen mensen controleren. Ze zijn bovendien nogal zichtbaar als ze over de Dam rijden: voor onze bevolking en de voor de internationale gemeenschap.

Vergelijk dat eens met de totalitaire infrastructuur die voor de Wiv wordt aangelegd om het op grote schaal aftappen van burgercommunicatie mogelijk te maken. Zonder dat ook maar iemand het direct merkt, kan een kwaadwillende regering heimelijk alle burgers in de gaten houden en elke vorm van oppositie of verzet in de kiem smoren. Bovendien krijgt ze toegang tot alle opgeslagen gegevens tot van de afgelopen drie tot zes jaar. En dat binnen een dag na haar aantreden.

Het enige wat een regering daar – op z'n minst tijdelijk – van kan weerhouden, is goed toezicht. En zelfs dat is in deze wet slecht geregeld. 

Met een Kamermeerderheid van 76 zetels kan iedere regering een nieuwe, regeringsgezinde toetsingscommissie benoemen. Diezelfde meerderheid is voldoende om een wet aan te nemen die een streep zet door alle wettelijke beperkingen van de inlichtingenwet, waardoor ongelimiteerde massasurveillance direct mogelijk wordt – de volledige infrastructuur ligt al klaar.

Is bescherming tegen misbruik beter geregeld in de oude Wiv? Nee. Maar de nieuwe wet geeft aanzienlijk meer bevoegdheden aan de staat. Dat vergt dus ook beschermende maatregelen die veel verder gaan.

Moeten we dan maar vasthouden aan de oude wet? Nee. Organisaties als Bits of Freedom en ook kranten als NRC Handelsblad hebben in genuanceerde analyses aangegeven welke onderdelen van de verouderde oude wet aan vernieuwing toe zijn. Maar: de nieuwe wet is niet goed genoeg, zo concludeerden eerder ook de Raad van State en de Raad voor de Rechtspraak. Een stem tegen deze Wiv is dan ook vooral een stem vóór een betere Wiv.

"We must do something. This is something. Therefore, we must do it." Die uitspraak uit Yes, Minister geeft treffend weer hoe veel politici denken – ook bij deze inlichtingenwet. Maar, vervolgt het fragment uit de serie: "Doing the wrong thing is worse than doing nothing."

Er zullen best mensen zijn die ervan uitgaan dat iedere regering altijd te vertrouwen is. Maar wie niet naïef is, stemt woensdag tegen deze Wiv.

Volg Lars op Twitter of meld je aan voor gratis overtuigtips.

Lars Duursma is oprichter van Debatrix. Hij coacht CEO’s en geeft lezingen door heel Europa op het gebied van framing, storytelling en overtuigingskracht.