Kitty Koelemeijer

Spijtoptanten

15 januari 2018 07:07

Ontwikkelaars van sociale netwerken waarschuwen ons nu voor de gevolgen. De uitvinder van de Like-knop op Facebook, Justin Rosenstein, wijst op het verslavende karakter. Tristan Harris, die zich als ontwerpethicus bij Google bezighield met het 'ethisch besturen van de gedachten van mensen', refereert zelfs aan zijn smartphone als 'de fruitautomaat in mijn broekzak'. En voormalig Twitter-medewerker Loren Brichter, uitvinder van onder andere pull-to-refresh, betreurt dat hij teveel tijd doorbrengt op zijn smartphone, ten koste van belangrijke sociale contacten.

Kritiek op het eigen product is niet voorbehouden aan het tweede en derde echelon. Ook de oprichter van Napster en medeoprichter van Facebook, Sean Parker, zegt dat Facebook vanaf het begin tot doel had zoveel mogelijk tijd en bewuste aandacht van haar gebruikers te consumeren. Parker betuigt spijt en gaat zelfs zover dat hij spreekt over kidnappen van het brein en het beperkten van vrije keuze door sociale media.

Hypocriet? Jazeker. Spijtoptanten verschuilen zich achter onvolwassenheid en voortschrijdend inzicht. Velen van hen hebben inmiddels kinderen en vragen zich vertwijfeld af wat intensief gebruik van internet, sociale netwerken in het bijzonder, doet met de hersenen van hun kinderen. Een aantal van hen isoleert zich bewust van sociale netwerken. Harris ging een stap verder en richtte de Time Well Spent-beweging op die streeft naar moreel integer software design.

Positieve sociale feedback, oftewel 'likes', geeft gebruikers kleine dopamine-shots waardoor ze op het netwerk blijven en meer content uploaden. En dat werkt verslavend. Velen, ik sluit mijzelf nadrukkelijk niet uit, zijn een (te) groot deel van de dag ingeplugd op hun smartphones en brengen een groot deel van hun persoonlijke tijd door in een sensorisch armoedige 2D-wereld. En vergeten de tijd, want de stroom informatie is eindeloos, altijd en overal. Hoe zal het zijn wanneer virtual reality volwassen is? Speelt ons leven zich over enkele decennia grotendeels virtueel af? Of leven we als de mensen uit de film Surrogates die vanuit een ligstoel hun lichamelijk geperfectioneerde dubbelgangers in de buitenwereld aansturen?

Ons consumptiegedrag wordt voor een groot deel bepaald door 'instant gratification' en gewoonten. Het vermogen tot uitstel van behoeftebevrediging, of 'gratification delay', is maar voor weinig mensen weggelegd en dan nog voor korte duur en op een beperkt aantal terreinen. Het meest aansprekende voorbeeld is nog steeds het Stanford Marshmellow experiment. Zelfbeheersing is moeilijk te leren, probeer maar eens buiten de vakanties langer dan een dag offline te blijven zowel privé als zakelijk, e-mail uitgezonderd. En het is een illusie te denken dat opleiding en voorlichting mensen in groten getale afhouden van overmatige online consumptie.

Het weghalen van de verleiding is een optie. Steve Jobs beperkte thuis het gebruik van technologie voor zijn kinderen. En we kunnen onszelf met een beetje moeite nieuwe gewoonten aanleren. Bijvoorbeeld, geen smartphone tijdens het eten en al helemaal niet in de auto. Time Well Spent geeft effectieve tips en tools. Verder is er een belangrijke rol weggelegd voor werkgevers. Die verwachten nogal eens dat hun medewerkers ook buiten werktijd, en ook in het weekend bereikbaar zijn. De grotere vermenging tussen werk en privéleven die hier het gevolg van is, verhoogt ook de kans op burn-out. En scholen moeten kinderen leren verstandig om te gaan met technologie.  

Zoals Steve Jobs ooit, vrij vertaald, zei: "Alles wat je om je heen ziet is gemaakt door mensen die niet slimmer zijn dan jijzelf. Jij kunt dat zelf ook veranderen en beïnvloeden en dingen maken die anderen gebruiken." Oftewel, neem je leven in eigen hand in plaats van met de stroom mee te gaan. Het is zonde die kans voorbij te laten gaan omdat je ingeplugd je tijd weg laat glippen.

En wat betreft de spijtoptanten, laten we hopen dat die binnenkort ook voortschrijdend inzicht laten zien ten aanzien van het betalen van belasting en de privacy van de gebruikers van technologie.

@kittykoelemeije

Prof.dr.ir. Kitty Koelemeijer is hoogleraar Marketing & Retailing aan Nyenrode Business Universiteit. Zij schrijft voor RTL Z over trending topics in retailing en technologie.