Einde Griekse crisis ver weg

Europa leeft, maar waarvoor?

22 juni 2015 00:10

Bedankt Tsipras en Varoufakis! Dankzij jullie staat Europa weer volop in de aandacht. We zien overal om ons heen discussies, passie, actie, ruzie, dreigementen, tranen en gelukkig soms ook lol over ‘de Grieken'. Europa leeft weer, maar er wringt iets. Want gaat wat nu met Griekenland gebeurt Europa verder helpen? Wij geloven van niet en er zijn zoveel belangrijke andere zaken waar we ons in Europa druk over zouden moeten maken. Lees de column van Hella Hueck en Robert Went (econoom WRR).

ZIE OOK: Hoeveel globalisering kan de mens verdragen?


Thumbnail

Hella Hueck en Robert Went

Zachte heelmeesters...
We hadden door moeten pakken in 2010. Europa besloot de megaschuld van de Grieken over te nemen en nauwelijks af te boeken. Dat was uit eigenbelang: zo konden Franse en Duitse banken die teveel aan Griekenland hadden uitgeleend overeind blijven. De bezuinigingen die Griekenland opgelegd kreeg, hebben het land steeds verder in de ellende geholpen. We weten in Europa allang dat dit beleid averechts werkt. In 2013 kwam er een groot ‘mea culpa’ van hoofdeconoom Blanchard van het IMF naar buiten. Volgens het IMF is ‘schromelijk onderschat’ wat het effect is van overheidsbezuinigingen op de werkloosheid en het besteedbaar inkomen van burgers.

Dat stuk ligt blijkbaar ergens in een la te verstoffen, want de troika heeft zijn beleid niet aangepast. De Griekse economie is sinds de crisis met 27 procent gekrompen. De Grieken hebben meer bezuinigd dan enig ander land sinds de grote depressie van de jaren 1930, met dramatische gevolgen. Ruim een kwart van de Grieken zit al werkloos thuis, 30 procent van het overheidspersoneel is ontslagen en de lonen zijn met 37 procent gedaald.

Er zijn ook veranderingen die van de Grieken gevraagd werden. De Griekse arbeidsmarkt is nu flexibeler dan de Duitse. Verder is Griekenland, om een ander voorbeeld te noemen, in een paar jaar tijd met stip gestegen van #108 naar #62 op de Ease of Doing Business indicator van de Wereldbank, die veel gebruikt wordt. Maar tegen een enorme schuldenlast en de ene bezuiniging na de andere in een krimpende economie, is geen kruid gewassen: het gaat onderaan de streep niet beter, maar steeds slechter in Griekenland.

Solidair
Wat dit voor onze mede­-Europeanen in Griekenland betekent, beschrijft de Griekse journaliste Matina Stevis in een triest artikel in de Wall Street Journal: ''Vijf jaar lang werd er gezegd dat de Grieken verdienen wat er in Griekenland gebeurt. Als je ouders, net als hun vrienden, hun pensioen zijn kwijtgeraakt; Als bekenden zich van het leven hebben beroofd en anderen hun bedrijf hebben zien instorten en ze hebben altijd gewerkt en belasting betaald en geen van ons had een Porsche: dan is het gewoon niet grappig meer.''

Klaas Knot, de hoogste baas van onze centrale bank, heeft gezegd dat dit in de toekomst anders moet, dat we dan solidair moet zijn met landen die in crisis komen zoals Griekenland. Maar, zo zei hij erbij, dan moeten de verschillen tussen de landen binnen de eurozone eerst kleiner worden.

Dat haalt je de koekoek: dat wordt wachten tot de kalveren op het ijs dansen met Sint-­Juttemis! Want in plaats dat de verschillen tussen landen binnen de eurozone kleiner zijn geworden, zoals ons werd voorgespiegeld bij de invoering van de euro, zijn die alleen maar groter geworden. Er was ons convergentie beloofd, maar we kregen divergentie.

Thumbnail

We groeien steeds verder uit elkaar
“Een Europa waarbinnen de verschillen tussen de regio’s steeds groter worden, tekent zich steeds duidelijker af, nu oude ambities van een Europa-­brede, gedeelde welvaart tot stilstand zijn gekomen." Dat schrijven twee Europese denktanks in een deze week verschenen rapport over de sociale realiteit van Europa na de crisis. En de gerenommeerde historicus Mark Mazower, een groot voorstander van Europese integratie, moet met pijn in zijn hart erkennen dat de Europese Unie sterker was voordat de euro geïntroduceerd werd dan nu.

En kijk ook eens naar Spanje, dat echt alles gedaan goed heeft wat de dokter, economen en Europese instanties nodig achten. “Het nationaal inkomen is nog 6 procent kleiner dan tijdens de hoogtijdagen en 23 procent van de beroepsbevolking is nog altijd werkloos”, schrijft de Financial Times. Dat is slecht nieuws, schrijft de auteur, want dit “wijst erop dat de euro het zonder grote aanpassingen niet gaat redden.”

Wie denkt dat de problemen zich beperken tot de zuidelijke landen heeft het mis. Finland ­ ooit een ‘Nordic tiger’ en het land van Nokia, zit zwaar in de problemen. De Finse economie is nog altijd 5 procent kleiner dan voor de crisis, het land kruipt dit jaar misschien een klein beetje uit de recessie waarin het nu al drie jaar verkeert. Maar de werkloosheid zal volgens de OESO in 2015 toenemen, zo valt hier te lezen. Finnen vragen zich vertwijfeld af hoe ze weer een concurrend land worden en of ze misschien niet beter af zijn buiten de euro.

Gekke bij­effecten
Daarnaast speelt het feit dat we wereldwijd geen systeem hebben bedacht dat faillissementen van landen fatsoenlijk afwikkelt ons nu parten. Dat heeft als gek bijeffect dat de onafhankelijke Europese Centrale Bank een te grote rol krijgt ­ die wordt politiek. De ECB wordt geduwd in een rol van rechter tussen kibbelende lidstaten.

Het is maar zeer de vraag of de ECB lid moet zijn van de Troika. Het valt toch helemaal niet in het mandaat van de bank om mee te beslissen over wat voor pensioen een Griek mag krijgen?! Die beslissing blijft volgens goed democratisch gebruik aan de gekozen regering van Griekenland, of we het nou aardige jongens en meisjes vinden of niet. Dat “een stel ambtenaren in Frankfurt dat over de toekomst van een regering en van een land zo maar op zijn eentje kan beslissen, dat zou de ergste vorm van integratie in Europa zijn", zegt hoogleraar Paul de Grauwe terecht.

Wat dan wel?
Zoals het de afgelopen tijd is aangepakt met Griekenland werkt niet, dat lijkt ons evident. Als we zo doorgaan, zitten we in het meest sombere scenario straks met een failed state in het zuiden van Europa, zijn we al ons geleende geld kwijt omdat Griekenland failliet is, en krijgen de Grieken nog meer ellende, armoede en zelfmoorden voor hun kiezen. Dat klinkt cru, maar voor al deze zaken is de afgelopen tijd van verschillende kanten gewaarschuwd. Wat dan wel? We hebben drie voorstellen, met een bijkomende bonus voor Europa

Oplossing 1: afboeken
We kunnen stoer blijven doen tegen de Grieken en elke laatste cent die het land geleend is terugvragen, maar daar lossen we geen enkel probleem mee op. Als Griekenland failliet gaat lopen we het levensgrote risico dat we die pakweg 320 miljard euro die de rest van Europa terug wil, straks alsnog kwijt zijn. Het Duitse onderzoeksinstituut IFO berekende dat in dat geval elke Nederlandse belastingbetaler  1099 euro kwijt is. Wij en de rest van Europa kunnen dus beter ons verlies nemen en de Griekse schuld tot een houdbaar niveau terugbrengen. Dat is goedkoper dan een Grieks bankroet, en zorgt voor minder sociale en humanitaire ellende.

Oplossing 2: Onze lonen omhoog
In Europa hebben we afspraken gemaakt hoe hoog we onze schulden mogen laten oplopen (niet meer dan 3 procent van het bbp), maar minder bekend is dat we ook afspraken hebben gemaakt over het handelsoverschot van de lidstaten. Dat mag niet langer dan drie jaar achter elkaar boven 3 procent van het bbp liggen. Het idee achter deze regel is dat andere landen benadeeld worden omdat ze minder kunnen exporteren en meer importeren, wanneer wij veel meer uitvoeren dan we invoeren, en de kosten van onze goederen en diensten door loonmatiging laag houden. Nederland heeft een gigantisch handelsoverschot, dat dit jaar opnieuw verder stijgt tot maar liefst 10,8 procent, volgens het CPB. Dat wordt niet vanzelf minder, dus we moeten zelf wat doen. Dat kan door ons bezuinigingsdogma te verlaten, de lonen in Nederland te verhogen (het loonaandeel in het bbp daalt dit jaar met ruim 2 procent, zegt het CPB), en de overheidsinvesteringen weer op te krikken. Dan stimuleren we onze eigen economie en helpen tegelijk die van de zuidelijke landen.

Thumbnail

Oplossing 3: Stucturele aanpassingen op maat
We kunnen de term ‘ structurele hervormingen’ zo langzamerhand niet meer horen. Dagelijks vliegt de term voorbij in de media, maar wat houden die nou precies in? En wie gelooft echt dat het met Griekenland weer goed komt als geschrapt wordt in de pensioenen en de BTW omhoog gaat?

Laten we eerlijk zijn: de monetaire economen van de ECB hebben geen verstand van wat er echt nodig is om Griekenland weer te laten groeien. Hoe zorgen we ervoor dat Griekenland een nieuw businessmodel krijgt? Dat het land op meer sectoren kan leunen dan landbouw en toerisme? Dat doe je niet met kookboekeconomie (dereguleren, flexibiliseren, privatiseren), maar door te kijken waar de belangrijkste obstakels voor Griekse groei zitten en die aan te pakken. De Griekse minister Varoufakis gaf een mooi voorbeeld in Die Zeit: “Waarom kost een kilometer snelweg bij ons drie keer zoveel als in Duitsland? Omdat we te maken hebben met een systeem van vriendjespolitiek en corruptie. Dat moeten we aanpakken. Maar in plaats daarvan discussiëren we over de openingstijden van apotheken." 

Als de nieuwste inzichten over innovatie en inclusieve groei ingezet worden om Griekenland uit de economische ellende te helpen, krijgen ze daar weer meer perspectief en hoop op verbetering. Ga eens praten met de vijf meest belovende start­ups in Athene over wat zij nodig denken te hebben om uit te groeien tot een nieuw Facebook of Google. Zet wat slimme mensen vanuit de OESO, van de ILO en economen zoals Mariana Mazzucato, Dani Rodrik, en Joseph Stiglitz, die verstand hebben van groeidiagnostiek en van hervormingen op maat, samen in een hok of in een economische adviesraad zoals Schotland gedaan heeft. Dat zet al snel meer zoden aan de dijk dat wat nu aan holle frases geroepen wordt over hervormingen.

En als we dan toch bezig zijn: Laten we dan ook in Nederland en Duitsland een wat minder moralistische opvatting over staatsschuld omarmen. Zelfs het strenge IMF komt tot nieuwe inzichten op dit punt en publiceerde daar deze maand een ‘radicaal’ stuk over: Als schulden afbouwen meer pijn doet dan dat het je oplevert, dan moet je er misschien maar mee leren leven en de staatsschuld voorlopig lekker laten staan.

Zoals voormalig Robeco topman Jaap van Duijn het ruim twee jaar geleden verwoordde in een interview met De Groene waarin hij het -­ in zijn woorden ­- ‘huis- ­tuin en keukenbeleid’ van het kabinet kritiseerde: “Denk je eens in dat president Roosevelt in 1944 aan de tucht van de drie procenstregel onderworpen zou zijn geweest. Vergeet D-­Day dan maar. Veel te duur.”

Imagine….
Stel je voor dat we de Griekse crisis eindelijk echt oplossen en de Grieken weer aan hun eigen samenleving kunnen gaan bouwen. Al die ambtenaren, ministers, economen en journalisten die nu al jaren hun energie stoppen in het gigantisch circus van overleggen en onderhandelingen dat van crisis naar crisis hobbelt, kunnen dan hun tijd en denkkracht in nuttige zaken gaan stoppen.

Dát zou op wat langere termijn wel eens de grootste winst voor Europa kunnen worden. Er zijn grote uitdagingen voor Europa die blijven liggen en die te weinig politieke, bestuurlijke en intellectuele aandacht krijgen. Dat moet veranderen om de Europese samenwerking weer tot een wervend project te maken, want de weerstand tegen Europa en de euro nemen toe. Het Verenigd Koninkrijk overweegt serieus uit de Europese Unie te stappen. En nog deze week kwam in Denemarken de eurosceptische Deense Volkspartij als grote winnaar uit de bus bij de verkiezingen.

“De grootste bedreiging voor de euro is dat de Grieken eruit stappen of er uit gegooid worden en dan na een paar jaar gewoon weer opkrabbelen.” Dat zei de Britse econoom Philippe Legrain, die adviseur geweest is van de vorige EU­president Barosso, onlangs in Buitenhof. Jarenlang gingen we er vanuit dat het buiten de eurozone kouder is dan daarbinnen, maar wat als dat niet waar blijkt te zijn? Grote kans dat veel meer mensen in Italië en Spanje dan ook gaan overwegen of het niet beter is uit het keurslijf te stappen. 

Nieuwe groeiagenda
We hebben daarom dringend nieuwe spelregels voor de euro nodig, en daar kunnen we ­- zoals we hierboven hebben aangegeven - ook als Nederland zelf een rol in spelen. Het Europa project kraakt aan alle kanten. Hoe zorgen we er dan toch voor dat onze economieën wel naar elkaar toe gaan groeien? Dat is in ieder geval niet door het pad verder af te wandelen van nóg meer strakke regels, die de soevereiniteit van de eurolanden en hun gekozen parlementen om doelen te stellen en beleid en eigen keuzes te maken, opnieuw verder inperken.

En als we dan, tot slot, inderdaad veel meer tijd en denkkracht en middelen te beschikking krijgen omdat de Griekse crisis is opgelost, wat zou het dan mooi zijn als daarmee ook andere positieve projecten voor Europa meer aandacht krijgen en georganiseerd gaan worden. Hoe Europa groen wordt, de CO2­uitstoot drastisch gaat verminderen, en voorop gaat lopen bij het vormgeven van een circulaire economie, bijvoorbeeld. En hoe we als Europa vorm gaan geven aan een inclusieve ontwikkeling van nieuwe technologieën zoals robotica en kunstmatige intelligentie (KI), zodat iedereen daar straks van profiteert.

Volgens Lodewijk XIV is het makkelijker Europa te verenigen dan twee vrouwen, maar we lijken nu alsnog te gaan bewijzen dat hij ongelijk had. Het voortbestaan van de euro staat op het spel, schrijft de Financial Times commentator Wolfgang Münchau in zijn column aan de vooravond van de zoveelste beslissende top over Griekenland. We vrezen dat hij daar wel eens gelijk in zou kunnen hebben, dus laten we alle energie die de afgelopen tijd te mobiliseren bleek over Europa aanwenden om dat te voorkomen

Hella Hueck en Robert Went maken een serie over de Economie van Overmorgen voor RTLnieuws en RTLZ. De eerste vier afleveringen lees je hier

Hella Hueck (@hellahueck) is verslaggever economie bij RTLNieuws en RTLZ en initiator van Toekomstmakers Robert Went (@went1955) is econoom bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)