Energiecrisis

Franse en Duitse energiereuzen aan staatsinfuus: straks ook bij ons?

12 juli 2022 11:42 Aangepast: 12 juli 2022 11:49
Een Uniper-medewerker bij een gasopslag van het bedrijf in Bierwang, in Zuid-Duitsland. Beeld © AFP

Grote energiebedrijven in Duitsland en Frankrijk zijn in de problemen geraakt vanwege de haperende gaslevering door Rusland. Daarom moeten ze plotseling met miljarden aan overheidssteun overeind worden gehouden. Gaat dat ook in Nederland nodig zijn, met bijvoorbeeld Essent of Vattenfall? Zeven vragen en antwoorden.

Het is hoe dan ook alle hens aan dek volgens de experts die RTL Z sprak voor dit artikel.

Wat gebeurt er in Duitsland?  

Uniper uit Düsseldorf is met 33 gigawatt aan capaciteit een van de grotere elektriciteitsproducenten van de wereld. Even voor je idee: dit bedrijf alleen heeft net zoveel capaciteit als álle elektriciteitsproductie van energiebedrijven in Nederland tezamen. In 2021 was het bedrijf goed voor 1,8 miljard euro winst.

Het probleem is nu dat het bedrijf voor de productie van elektriciteit veel gas met lange termijn (en daarmee vaak goedkopere) inkoopcontracten uit Rusland haalt. Nu dat gas door de steeds groter wordende energieboycot van Rusland steeds minder wordt geleverd, moet Uniper als een dolle gaan inkopen op de zogenoemde dagmarkt.

'Een groot energiebedrijf failliet laten gaan, helpt niet in deze situatie.'

Gas inkopen voor de prijs van vandaag, is dat geen duur geintje?

"Dat gas inkopen kan voor Uniper zomaar drie keer zo duur zijn", zegt Annelies Huygen, hoogleraar energiemarkten aan de Universiteit Utrecht. "Als je dat risico hebt afgedekt, is het geen probleem, maar dat is maar de vraag. En we zitten nu in een noodsituatie."

De Duitse overheid is gevraagd 10 miljard euro in Uniper te steken om het bedrijf overeind te houden. Het bedrijf is actief in 40 landen waaronder ook met een kolencentrale in Nederland. 

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook

Duits energiebedrijf Uniper eist compensatie van Nederland om stookverbod steenkool

En hoe zit het in Frankrijk?

Het Franse Electricité de France (EdF) heeft net als Uniper ruim elfduizend medewerkers. Het is een geprivatiseerd bedrijf, maar voor 84 procent nog in handen van de Franse overheid.

Die gaat dat belang naar 100 procent brengen, onder andere omdat EdF gebukt gaat onder een grote schulden en veel verouderde centrales heeft, maar geen geld om die te verduurzamen. De problemen zijn toegenomen vanwege de oorlog in Oekraïne.

Om van de marktleider ook een bedrijf te maken dat de energietransitie aanjaagt, ziet de Franse overheid geen andere optie dan het allemaal zelf te gaan doen. En ondertussen ervoor te zorgen dat het licht kan blijven branden.   

Waarom is het zo belangrijk dat EdF en Uniper niet failliet gaan?

"Er is nu een totale crisis gaande en chaos op de energiemarkt", zegt Huygen. "Veel overheden weten niet hoe ze ermee om moeten gaan. Een groot energiebedrijf dan failliet laten gaan helpt niet in deze situatie. Er is geen andere keuze."

Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde van de Erasmus Universiteit had tot enkele jaren terug nooit gedacht dat zulke reuzebedrijven kapot konden. Maar nu die situatie wel dreigt, gaan overheden dat volgens hem kost wat kost voorkomen. "Het is alle hens aan dek voor de komende jaren. Wat het kost, telt even niet."   

Veel overheden weten niet hoe ze met de chaos op de energiemarkt om moeten gaan

Is de kust weer veilig als die grote energiebedrijven in staatshanden zijn?

Voor de korte termijn is het wellicht wel goed, denkt Rotmans. "De situatie wordt wat stabieler en niet alle prijsverhogingen zullen worden doorberekend aan de klant."

Maar reken je niet rijk. We moeten er vanuit gaan dat energie hoe dan ook duurder wordt de komende jaren. "Ook los van wat Rusland doet. Er is al 100 miljard euro nodig voor versterking van het elektriciteitsnet."

Bestaat de kans dat ook Nederlandse energiebedrijven genationaliseerd moeten worden?

"Ja", zegt Rotmans, wijzend op het feit dat er al een aantal kleine energiebedrijven failliet zijn gegaan in het laatste jaar. "Die kleintjes zijn de voorbode van de grote. Het is een serieus probleem voor elk land nu. Ook bij Eneco, Essent en Vattenfall zal het onrustig zijn."

Volgens Huygen zal ook de Nederlandse overheid het Nederlandse deel van grote energiebedrijven nationaliseren als dat nodig blijkt te zijn. Of er bij een specifiek bedrijf nu reden tot zorg is, kan ze niet zeggen. "Ik ken de cijfers niet."  

Voor de langere termijn zijn overheidsbedrijven als eigenaar niet de beste oplossing, voegt ze daaraan toe. "Om te kunnen verduurzamen is veel innovatie nodig en die komt meestal niet van zeer grootschalige bedrijven of van overheidsbedrijven, maar van kleinere, private ondernemingen die een vrije toegang hebben tot de markt."   

Volgens haar moet de energiemarkt anders worden ingericht, met nieuwe combinaties van privaat en publiek geld en meer kleinschaligheid.

"Bij de privatisering was concurrentie het uitgangspunt. Nu is de grootschaligheid een probleem, de ondernemingen hebben veel macht en zijn 'too big to fail'. Ik vraag me af of de privatisering echte concurrentie heeft opgeleverd. Wat het in ieder geval nu wel oplevert, is een situatie waarbij de winsten naar de aandeelhouders gaan en de risico’s bij de overheid terecht komen."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook

Klanten Eneco en Vattenfall in de stress over tarieven

Kunnen wind- en zonne-energie het Russische gas niet vervangen?

Jawel, maar duurzame energiebronnen zijn volgens Rotmans nu nog slechts goed voor 12 procent van ons totale energieverbruik. Voor elektriciteit is dat 30 procent.

"Het feit dat we steeds meer duurzame bronnen gebruiken zorgt voor een wat dempend effect. Het probleem is dat we het niet goed genoeg op kunnen slaan waardoor de algehele trend nog niet zo is dat prijzen omlaag gaan. We hebben alle innovaties nodig om dat wel voor elkaar te krijgen."

Een private energiemarkt hebben we nog niet zo lang 

De privatisering van de energiemarkt is goed op gang gekomen aan het begin van deze eeuw. Tot die tijd waren energiebedrijven vooral in handen van gemeenten en provincies. Ze hebben er de afgelopen twee decennia veel geld voor gekregen.

De private partijen met daarbij ook nieuwe energieleveranciers gaven de consument meer keuzevrijheid. Maar er ontstonden ook grote Europese energiereuzen die de Nederlandse energiebedrijven hebben opgeslokt. Denk daarbij aan bijvoorbeeld Vattenfall en E.On. Of Uniper. Nu een deel daarvan in de problemen komt, is het de vraag of dat met marktwerking moet worden opgelost.

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore

Dit is een artikel van