Bedrijven

Bedrijven vaker voor de rechter voor verhandelen dual-use-goederen

02 september 2019 14:29 Aangepast: 10 september 2019 20:15
Beeld © Getty Images

Wat hebben aceton, een ultrasone luidspreker om bepaalde dieren te verjagen en een sterke computer met elkaar gemeen? Het zijn alle drie spullen die de gemiddelde consument zomaar in huis kan hebben, maar die ook door kwaadwillenden gebruikt kunnen worden voor militaire doeleinden. De laatste jaren staan bedrijven die tegen de regels in deze spullen naar onbetrouwbare buitenlanden verschepen steeds vaker voor de rechter.

Voor de export van deze producten naar niet-EU-landen heb je een speciale vergunning nodig en het Openbaar Ministerie treedt steeds harder op als bedrijven in de fout gaan.

Terwijl volgens een blik op de jurisprudentie vijf jaar geleden nauwelijks boetes werden opgelegd, werd begin dit jaar het Venlose Euroturbine nog veroordeeld tot het betalen van een half miljoen euro. Het bedrijf exporteerde zonder vergunning gasturbineonderdelen naar Iran.

Energiecentrales gebruiken gasturbines om hun klanten van stroom te voorzien, maar de turbines kunnen ook door het leger gebruikt worden als vliegtuigmotor. En zo kan het ogenschijnlijk onschuldige product misbruikt worden.

Energiecentrales gebruiken gasturbines om hun klanten van stroom te voorzien, maar de turbines kunnen ook door het leger gebruikt worden als vliegtuigmotor. Energiecentrales gebruiken gasturbines om hun klanten van stroom te voorzien, maar de turbines kunnen ook door het leger gebruikt worden als vliegtuigmotor.

Tweeledig gebruik

Dual-use-goederen, zo noemt de Douane ze formeel. De uitvoer van deze goederen is verboden tenzij het bedrijf een exportvergunning heeft. Leveranties van militaire goederen naar risicolanden zoals Syrie en Irak zijn sowieso verboden.

De directie van Euroturbine ging bewust verkeerd te werk, meende de rechter. Het Nederlandse vergunningenbeleid voor de export van gasturbineonderdelen naar Iran is begin 2009 aangescherpt. De verdachten zetten daarna samen met een in Bahrein gevestigde dochteronderneming juridische schijnconstructies op om de gasturbineonderdelen toch via een omweg aan klanten in Iran te leveren. Euroturbine heeft hoger beroep aangetekend tegen de uitspraak.

Niet altijd bewuste fouten

Bedrijven die voor de rechter moeten verschijnen, gaan echter niet altijd bewust in de fout, zegt Bart Boersma, directeur van Customs Knowledge. Hij adviseert bedrijven en procedeert als advocaat op het gebied van douanerecht.

Sommige producten ogen echt onschuldig. Zo kan de aceton gebruikt worden om nagellak te verwijderen, maar ook om zenuwgas te maken. "Voor dual-use-goederen is een lijst opgesteld. Het gaat dan bijvoorbeeld om nucleaire goederen, maar ook om minder herkenbare categorieën als elektronica en communicatie."  

Maand cel

In de zaak van Euroturbine stelde de directeur van het bedrijf dat hij de meldingsplicht over het hoofd had gezien. De rechter kon zich dat niet voorstellen. De directeur moest een maand de cel in en kreeg een werkstraf van 200 uur. Ook andere personeelsleden kregen werkstraffen.

Bedrijven die dual-use-goederen exporteren naar niet-EU-landen moeten uitzoeken wat er met de goederen gebeurt. En dat gaat vrij ver, zegt Boersma.

Sterke rekencomputer naar niet bestaande universiteit

"Stel dat een bedrijf een bestelling voor een sterke rekencomputer krijgt van bijvoorbeeld een universiteit. Dan moet je op zijn minst even googelen of die universiteit wel bestaat. Maar je hebt ook een end-user-verklaring nodig. En het gaat niet alleen om de vraag wat een product kan, maar ook waar het voor kan worden ingezet."

Gaat een product voor Egypte bijvoorbeeld door naar Irak? Bedrijven zijn soms best naïef, meent Boersma. Dat terwijl de overheid verwacht dat zij hun huiswerk doen. "Screen het bedrijf, registreer wat je bij je onderzoek gedaan hebt en wees niet al te gemakkelijk tevreden."  

Het team Precursoren, oorsprong, strategische goederen, sanctiewetgeving (POSS) van de Douane houdt toezicht op de naleving van de regels rond de export van dual-use-goederen. Ook beoordeelt ze of chemische stoffen verwerkt kunnen worden in een massavernietigingswapen.

De werkzaamheden van het huidige team POSS waren tot en met 1999 belegd bij de Economische Controledienst (ECD). In 1999 zijn deze taken samengevoegd met de FIOD. In 2007 is het aspect toezicht afgesplitst van de FIOD/ECD en is team POSS opgericht. Het onderdeel opsporing is bij de FIOD gebleven.

Het Openbaar Ministerie vervolgt bedrijven die de fout in gaan. Zo deed het OM onderzoek naar de chemische groothandel Aromatics Rotterdam, dat liters aceton naar Syrië zou hebben geëxporteerd. Hier kan zenuwgas van gemaakt worden.

Ook is onderzoek gedaan naar Nederlandse bedrijven, die ondanks Europese sancties heimachines leverden aan de Krim. Die heimachines werden gebruikt bij de bouw van de brug die van Rusland naar de Krim loopt.

Luidsprekers

Bij de export van een pak papier is er niet veel aan de hand. Maar bij de export van een luidspreker wordt het al ingewikkeld. "Kan die luidspreker ultrasone geluiden maken, bijvoorbeeld bedoeld om dieren te verjagen? Zo ja, dan kan die luidspreker ook voor militaire doelen gebruikt worden."

De Europese Commissie publiceerde in juli een nieuw document rondom dual-use-handel. Boersma: "In het Europees Douanerecht hebben we te maken met geharmoniseerde wetgeving. Bij de uitvoering zie je echter dat lidstaten steeds hun eigen afweging maken met per lidstaat wisselende interpretaties en voorwaarden. In dit nieuwe document staat hoe je je processen het beste in kan richten. Als die goed ingericht zijn, kun je ook borgen dat je weet wat er met je goederen gedaan wordt."

Van navigatieapparatuur tot specifieke buizen voor de olie-industrie die ook militair gebruikt konden worden. Over dual-use-goederen is steeds meer discussie, ziet de advocaat.

'Verharding bij Justitie'

"Je ziet een verharding bij Justitie. Het OM heeft overtredingen van de dual-use-wetgeving tot speerpunt gemaakt. Het parket van Amsterdam heeft ook een specifieke officier die zich met dit soort zaken bezighoudt. Het gaat om meerdere rechtszaken per jaar. In het verleden waren dat er nul. Er worden ook geen schikkingen meer aangegaan, merk ik", zegt Boersma.

Een woordvoerder van het Functioneel Parket laat weten dat er sinds 2017 inderdaad meer opsporingsonderzoeken lopen. "Er zit een stijgende lijn in het aantal zaken, het gaat om een verdubbeling. We krijgen van de Douane meer signalen dat zaken niet goed zitten. Het is geen nieuw speerpunt, maar door de toegenomen spanning tussen landen zijn er ook meer landen waar regels voor gelden, bijvoorbeeld voor Rusland en Syrië." 

De Douane stelt op haar beurt dat de aanpak van dual use goederen 'geen speerpunt is, in vergelijking met andere jaren'. "De zaken die door de Douane worden geconstateerd worden aan het OM voorgelegd. Het OM beoordeelt wat ermee wordt gedaan."

Rechtszaken

Boetes zijn hoog en het OM noemt in hun berichtgeving bedrijven die de fout in gaan steeds vaker bij naam, constateert de advocaat. "Zo wil ze andere bedrijven die bewust de fout in gaan afschrikken."

Zo moest U-Freight een boete van 50.000 euro betalen, waarvan de helft voorwaardelijk, voor het doorvoeren van militaire goederen naar Rusland. Dat was door de EU verboden op grond van de Sanctieregeling Oekraïne.

Bompakken naar Rusland

Ook de rechtszaak van het OM tegen Qatar Airways trok de aandacht. Werknemers van het bedrijf moesten in september 2018 in de Amsterdamse rechtbank uitleggen waarom kogelwerende vesten, bompakken en een kogelwerend schild naar het militaire bedrijf Joint Stock Company Global Security in Rusland waren verscheept. De goederen kwamen uit Johannesburg en waren zonder vergunning onderweg naar Moskou.

De spullen kwamen terug van een wapenshow, maar het transport was in strijd met Europese regels. Volgens het bedrijf kwamen de goederen oorspronkelijk al uit Rusland en ging het om producten voor een tentoonstelling, maar de rechter maakte geen uitzondering. Er werd een boete van 30.000 euro opgelegd.

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore

`