Ga naar de inhoud
Miljoenen orders

Zo houdt de AFM de miljardenhandel op de beurs in de gaten

Manager Steef Akerboom (links) en toezichthouder Arthur Bark aan het werk in de surveillanceroom van de AFM. Beeld © RTL Z

Miljoenen orders per uur, uitgesplitst tot op één miljoenste van een seconde: per dag wisselen voor miljarden euro's aan aandelen, obligaties en derivaten van eigenaar via Nederlandse beurzen. Of dat allemaal eerlijk gebeurt wordt in de gaten gehouden door de Autoriteit Financiële Markten (AFM). RTL Z ging kijken hoe dat in zijn werk gaat.

Op de derde verdieping van het kantoor van de toezichthouder aan de Vijzelgracht bevindt zich de surveillanceroom. De muur van schermen boven ieder bureau verraadt dat het geen normale kantoortuin is.

Op de twee rijen van drie schermen houdt een team van vijftien mensen de handel op de Amsterdamse beurs in de gaten. In het team zitten experts met verschillende achtergronden, verdeeld over de verschillende beleggingscategoriën waar de AFM toezicht op houdt.

Ook zitten er vier data-analisten bij. De toezichthouder werkt namelijk steeds meer op basis van data, vertelt Steef Akerboom, als manager Capital Markets verantwoordelijk voor het toezicht op de beurshandel.

Op deze handel houdt de AFM toezicht:

Dagelijks wordt er in Amsterdam voor ruim 8 miljard euro aan aandelen verhandeld. Dat is vooral te danken aan de brexit, waarna veel handel uit Londen naar Amsterdam is verhuisd. Voor de brexit ging er 2,3 miljard euro in deze handel om. Ook een groot deel van de obligatiehandel uit Londen kwam naar het Damrak.

Daarnaast is ook de handel in de derivaten van CO2-uitstootrechten als gevolg van de brexit naar Amsterdam gekomen. Daarbovenop komt nog het toezicht op grondstoffenhandel, met gas als belangrijkste grondstof.

Die miljardenhandel zorgt voor data, heel veel data. Want voor iedere deal worden vaak meerdere orders geplaatst, door een bank of ander soort handelaar, al dan niet in opdracht van een klant. Niet iedere order levert namelijk ook een koop- of verkooptransactie op, omdat de beurshandel er een is van vraag en aanbod. Wie het meeste biedt, koopt het aandeel.

Om in de brij van data beleggers op te sporen die de markt proberen te manipuleren is onbegonnen werk met het blote oog. De toezichthouder werkt daarom met zelf geprogrammeerde algoritmes die een alarm afgeven als afwijkende koersbewegingen gesignaleerd worden.

Begonnen op de handelsvloer

Het gaat om uitschieters. "Daar wil je sowieso naar kijken", vertelt Arthur Bark. Hij begon ooit op de handelsvloer van de Amsterdamse beurs, toen daar nog echt fysiek werd gehandeld met papieren tickets en door 'handelaren in kleurige jasjes'. Na een carrièreswitch belandde hij zo'n zeven jaar geleden bij de AFM.

In de praktijk komt het erop neer dat Bark als surveillant samen met zijn collega's de hele dag door de handel in de gaten houdt. Op zijn schermen kan hij tot op een miljoenste van een seconde nauwkeurig zien en als een soort videoscheidsrechter naspelen wat er op de beurs gebeurt.

Bloomberg Terminal

Ook houdt Bark het nieuws in de gaten, onder meer via de persbureaus van gespecialiseerde diensten zoals Refinitiv. Daarnaast is er een zogeheten Bloomberg Terminal, een naar verluidt 24.000 dollar per jaar kostende bron van handige data voor instellingen die beslissingen moeten maken op basis van wat er op financiële markten gebeurt.

Op twee tv-schermen aan de muur staan zakenzenders CNBC en RTL Z op en ook persbureau Reuters staat altijd in het zichtveld. "Als er dan ineens allerlei nieuws voorbijkomt, is er wat gaande", aldus Bark. Het volgen van het nieuws is vooral bedoeld om te zien wat er aan informatie rondgaat in de wereld buiten de AFM die van invloed kan zijn op de koersen. Daarnaast wordt er ook gekeken naar berichten op sociale media en internetforums.

Alerts bij afwijkend gedrag

Meestal heeft Bark op basis van het eigen systeem dan ook al lang door dat er iets speelt. "De eerste trigger komt van het alertscherm." Het systeem is zo ingesteld dat het reageert als er opeens meer of afwijkend in een aandeel wordt gehandeld. "Dan kijken we direct wat er aan de hand is."

De alerts zijn ingesteld op specifieke patronen die kunnen duiden op marktmisbruik of manipulatietechnieken, zoals layering of spoofing. Dat is het plaatsen van koop- of verkooporders met als doel dat de koers snel omhoog of omlaag gaat. Vervolgens kan de manipulator daarvan profiteren door een tegenovergestelde koop- of verkoopactie te doen en de manipulatieve orders in te trekken. 

Meldplicht bij vermoeden misbruik

De AFM vertrouwt vooral op het eigen alarmeringssysteem, maar krijgt daarnaast ook STOR-meldingen binnen van martkpartijen over verdachte transacties. STOR staat voor Suspicious Transaction and Order Report.

Beleggingsplatforms en bedrijven die een verdachte transactie zien, zijn verplicht dit bij de AFM te melden. Vorig jaar kreeg de toezichthouder 556 van dit soort meldingen binnen. De eigen analyse leverde nog eens tientallen hints op marktmisbruik op.

Alleen vertrouwen op de STOR-meldingen is volgens Akerboom dan ook 'suboptimaal'. "Alleen de toezichthouder ziet het hele plaatje." De signalen van handelaren zijn nuttig als onderdeel van een grotere puzzel van het opsporen van grensoverschrijdende manipulatie, legt hij uit. 

Timmermansoog

Een voorbeeld van koersmanipulatie is pump & dump, vertelt Bark. Dat betekent het kopen van een flinke hoeveelheid aandelen om dan vervolgens daarna met kleine orders en transacties de koers 'omhoog' te stuwen. Dit veroorzaakt een kunstmatige koersstijging waardoor de waarde van de aandelenpositie toeneemt. Die wordt vervolgens snel verkocht, met winst dankzij de manipulatie.

Als er een alert afgaat dan wordt er eerst gekeken of er een logische verklaring voor is, het hoeft lang niet altijd marktmanipulatie te zijn. "Bijvoorbeeld als er een concurrent in een andere tijdzone met cijfers is gekomen", vertelt Bark. Vaak reageert de koers van Nederlandse bedrijven daar ook op. Om dit te kunnen herkennen vereist wel een soort van timmermansoog. 

"Het is fijn dat we laagdrempelig kunnen bellen met een ceo."

Als er wel iets aan de hand blijkt te zijn, dan komt de toezichthouder in actie. Dat komt meestal neer op een telefoontje naar een bedrijf waarvan de koers een gekke beweging maakt.

Handel met voorkennis

Dat kan zijn veroorzaakt als iemand met voorkennis van bijvoorbeeld een overname alvast aandelen van het over te nemen bedrijf koopt, om te profiteren van de koersstijging als het nieuws erover naar buiten komt.

De surveillanten hebben regelmatig contact met de bedrijven die onder hun toezicht staan, zodat ze snel kunnen schakelen. "Het is fijn dat we laagdrempelig kunnen bellen met een ceo", vertelt Bark. "Als we dan horen dat er misschien iets speelt, komen we in actie."

Als er al een persbericht klaar staat, dan dringt de toezichthouder aan om dit snel te versturen. Dat hoeft niet eens met info wát er aan de hand is, maar slechts een bevestiging dát er iets speelt. Zo'n bericht zou je als bedrijf klaar moeten hebben liggen, als je bezig bent met een overname of fusie, vinden ze bij de AFM.

Handel stilleggen

Wanneer dit persbericht er niet snel genoeg komt, dan kan de AFM besluiten de handel stil te leggen. Dat doet de toezichthouder omdat iedere belegger op basis van dezelfde (openbare) informatie moet kunnen handelen.

Ervoor zorgen dat alle beleggers op basis van dezelfde informatie kunnen handelen is een van de belangrijke taken van de AFM, vertelt Akerboom. De beurs is een belangrijk instrument voor bedrijven en overheden om geld op te halen om te investeren en daarmee belangrijk voor de Nederlandse economie als geheel.

Omdat zo'n telefoontje best een pittig gesprek kan zijn, werkt de AFM volgens het vierogenprincipe in de surveillance, ook omdat twee nu eenmaal meer weten dan een.

Er wordt niet alleen gebeld met bedrijven over wat er aan de hand is. De surveillanten bellen ook wel eens met beleggers als ze zien dat iemand bezig is om de koers te manipuleren.

"Negen van de tien keer schrikt zo iemand zich helemaal rot."

"Soms zien we het manipuleren wel eens live gebeuren", vertelt Bark. Via de broker is het heel eenvoudig om het telefoonnummer van zo'n belegger te achterhalen en hem of haar even vermanend toe te spreken.

"Negen van de tien keer schrikt zo iemand zich helemaal rot", vertelt Bark. "En dan houdt het meteen op. 'Boter bij de vis'." In zo'n geval, 'vaak tientjeswerk' volgens Bark, wordt verder doorgaans geen onderzoek opgestart. "Dat scheelt tijd en geld."

Gereedschapskist toezichthouder

Omdat onderzoeken tijdrovend zijn, probeert de toezichthouder eerst met zachte(re) hand overtreders te waarschuwen. Dat gaat van een informeel gesprek op kantoor met uitleg over de regels via een waarschuwingsbrief ('een gele kaart') tot het opleggen van de boete of aangifte bij het OM. "Dat is de rode kaart", aldus Akerboom. 

AFM:
Lees ook:
AFM: pas op voor influencers die risicovol advies geven over crypto's

Voor het zover is, moet er eerst uitgebreid onderzoek worden gedaan, waaronder op social media. En dat gebeurt alleen bij het vermoeden dat het om meer dan tientjes gaat. Bijvoorbeeld als iemand voor het eerst in een bepaald aandeel handelde, vlak voor nieuws over dat bedrijf.

Schat aan informatie

Dan wordt ook even gekeken of deze meneer A banden heeft met meneer B, bijvoorbeeld via sociale media. Zo'n contact kan duiden op handel met voorkennis, als meneer B 'toevallig' werkt bij het bedrijf waar een overnamegerucht over was.

Ook de handelsdata biedt een schat aan info om te onderzoeken. Met enkele drukken op de knop is te achterhalen wie er handelde, via welke partij, voor welk bedrag en hoeveel aandelen. Deze onderzoeken worden gedaan door een apart team, waar ook juridische experts in zitten.

Vorig jaar zijn er ongeveer dertig van dit soort diepgravende onderzoeken opgestart. Drie daarvan hebben tot een aangifte geleid bij het Openbaar Ministerie. Dat wil niet zeggen dat er in de andere zaken geen straffen zijn uitgedeeld.

Afhankelijk van het type overtreding, heeft de AFM meerdere opties voor als het mensen wil aanpakken. Het kan via het eerdergenoemde OM, dat op basis van aangifte van de AFM een strafrechtelijk onderzoek kan openen.

Boete langlopend traject

Een andere manier is via het bestuursrecht. De AFM kan, na afstemming met het OM zelfstandig een boete opleggen. Dit zijn wel langlopende procedures, omdat de verdachte partij zich ook mag verweren. En tot de rechter uitspraak heeft gedaan (of AFM de boete heeft gepubliceerd), blijft het onderzoek geheim.

"We gaan nooit vertellen wat we in de pijplijn hebben zitten", aldus Akerboom. "Dat mogen we niet zeggen."

RTL Z First Nieuwsbrief

Schrijf je in voor de Z First nieuwsbrief

Wil jij elke ochtend als eerste op de hoogte zijn van wat er speelt op economisch gebied? Schrijf je dan nu in voor de Z First nieuwsbrief

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore