Welkom bij RTL Nieuws! Hier vind je voortaan al jouw RTL Z nieuws, actuele beurskoersen, nieuwsuitzendingen en meer.

Heb je nog vragen? Check onze FAQ.

×
Economie

Wat we kunnen leren van de crisisjaren 30

29 april 2020 12:29 Aangepast: 30 april 2020 14:45
Lange rijen bij een stempellokaal, het trieste beeld van werkloos Nederland in de crisisjaren 30. Beeld © ANP

De mondiale economie belandt door de coronapandemie in de zwaarste crisis sinds de jaren 30, waarschuwt het IMF. Maar hoe erg was dat destijds eigenlijk? En kunnen we iets leren van toen? "De terugslag in de jaren 30 was in Nederland traumatischer dan in omringende landen."

Het is een terugkerend ritueel bij een dreigende economische crisis: de vergelijking trekken met voorgaande crises. Zo ook bij deze coronacrisis, inmiddels omgedoopt tot 'The Great Lockdown'.

Waar de financiële crisis van 2008-2009 nog vers in het geheugen ligt, horen we de laatste weken steeds vaker een andere grote economische crisis voorbij komen: de grote depressie van de jaren 30.

Inktzwart scenario

Zo ook bij het Internationaal Monetair Fonds (IMF), dat ons eerder deze maand een inktzwart scenario voorschotelde. De VN-organisatie noemde het 'zeer waarschijnlijk' dat de wereldeconomie dit jaar de crisis van tien jaar geleden overtreft en dat we de ergste recessie sinds de jaren 30 zullen doormaken.

Daarbij was er ook een IMF-prognose voor 2020 van zowel de Nederlandse economie als die van de eurozone: een krimp van 7,5 procent. Zo goed als de hele wereld belandt in een recessie, met zeker 3 procent krimp in 2020 en - mocht de pandemie doorzetten - nog eens 8 procent in 2021.

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Begroting kabinet diep in het rood door coronacrisis: 92 miljard euro tekort

Maatstaf 

Hoewel niemand weet hoe diep de coronacrisis wordt, zijn er mogelijk wel lessen te trekken uit de crisis van de jaren 30, die Nederland in grote armoede stortte."Dat was de ergste terugslag die we gehad hebben in zo'n tweehonderd jaar", zegt economisch historicus Jan Luiten van Zanden.

In een notendop ontstond die mondiale crisis door overproductie in de landbouw en industrie. Na de beruchte beurskrach van 24 oktober 1929 in de VS stortte ook het Amerikaanse bankwezen en vervolgens de internationale handel in. Zo brak een lange periode van krimp en ongekende werkloosheid uit.

De crisisjaren 30 zijn zo volgens Van Zanden 'het archetype' van een crisis, oftewel de maatstaf waarmee historici graag vergelijken. Hoe erg het destijds was in Nederland blijkt alleen al uit de werkloosheidscijfers.

Dagelijks lang in de rij

"De werkloosheid was echt enorm", zegt ook econoom en historicus Lodewijk Petram.

"De lange rijen van werklozen bij de stempellokalen zijn beeldbepalend voor de jaren 30. Mensen stonden dagelijks lang in de rij voor een uitkering van een paar gulden. In de eerste crisisjaren zelfs twee keer per dag, wat beleid was om zwart bijklussen door werklozen lastiger te maken." 

Uitkijken met vergelijken

Ter vergelijking: bij het ingaan van de coronacrisis in maart was het werkloosheidcijfer in Nederland met 2,9 procent historisch laag.

Al moeten we in de regel oppassen met het historisch vergelijken van statistieken, stelt Geerten Waling, historicus en onderzoeker aan de Universiteit Leiden. Hij verwacht dat de staat en samenleving ook deze crisis beter zullen vangen dan in de jaren 30.

Waling: "Ook de vorige crisis in 2008/2009 werd vergeleken met de jaren 30. Die zou zelfs erger zijn, maar dit was puur op cijfers gebaseerd. Er waren tien jaar geleden geen ellenlange rijen bij de voedselbanken of uitzendbureau's. We moeten de statistische werkelijkheid niet gelijk scharen met de zichtbare en voelbare werkelijkheid."

Beleidsfouten

Dat zo veel Nederlanders in de jaren 30 voor lange tijd hun baan kwijtraakten, kwam voor een belangrijk deel door de gebrekkige aanpak van de crisis. In de gepolariseerde jaren 30 was de polderpolitiek zoals we die nu kennen compleet afwezig.

Het economisch beleid van de kabinetten-Colijn in de jaren 20 en 30 zorgde ervoor dat de crisis in Nederland langer duurde en dieper was, toonde Van Zanden eind jaren 80 al aan met historische datasets. Dat kwam met name door het (in tegenstelling tot andere landen) langer vasthouden aan de zogeheten gouden standaard.

Daarbij was de gulden deels gekoppeld aan de goudvoorraad. Landen als het VK en de VS lieten die standaard los om het pond en de dollar te laten devalueren, om zo hun export en dus de economie te stimuleren.

Nederland koos voor ‘aanpassingpolitiek’ met het verlagen van de lonen om concurrerend te zijn, maar dit faalde hopeloos. Pas in september 1936 koppelde Colijn de gulden los van het goud.

Beleidsfouten

"Ook werden er geen bedrijven of banken geholpen door de staat", vult hij aan. "Beleidsfouten die zonder twijfel een rol hebben gespeeld, omdat we weten wat er in omringende landen is gebeurd” 

“Waar de crisis elders vier tot vijf jaar duurde, heeft het bij ons jaren langer door geëtterd. De terugslag was in Nederland traumatischer dan omringende landen. Daar hebben we lessen uit getrokken." 

Bij een demonstratie van vakbond FNV in 1983 wordt verwezen naar de crisis van de jaren 30. Bij een demonstratie van vakbond FNV in 1983 wordt verwezen naar de crisis van de jaren 30.

Weinig kennis

Petram noemt het fascinerend hoe weinig economische kennis Nederland destijds had. "De economische wetenschap was veel minder ontwikkeld. De Nederlandsche Bank was nog een heel jonge bank die nog nauwelijks ervaring had als centrale bank. Het ministerie van Financiën was een hele kleine organisatie en had nauwelijks een idee wat ze moest doen."

En er zijn op dat vlak meer verschillen. "Een cruciaal verschil in de huidige crisis is dat we een sterker wereldwijd financieel vangnet hebben - met het IMF als middelpunt - dat kwetsbare landen al actief helpt", schrijft IMF-hoofdeconoom Gita Gopinath ietwat onbescheiden in haar coronaprognose.

Ruzies EU en G20

Toegegeven, er is ontegenzeglijk meer internationale samenwerking. Al tonen onder meer de ruzies binnen de EU en de G20 aan dat die bepaald niet altijd effectief is deze coronacrisis.

Bovendien: wat gebeurt er als te veel landen aankloppen bij het IMF? Van Zanden: "Het is maar de vraag of dat systeem daartegen bestand is. Dat zie je in feite ook in Europa, waar het niet zo is dat het herstel vanuit Brussel zo helder gecoördineerd wordt dat dit een lichtend voorbeeld is voor de rest van de wereld."

Miniatuurvoorbeeld
Lees ook:

Beide kampen claimen overwinning in Europees coronacompromis. Hoe kan dat?

Import belast

Volgens Gopinath werd de wereldwijde neergang in de jaren 30 verergerd doordat er geen internationale geldschieter als het IMF was. Het beleid van landen was erop gericht om de eigen export te stimuleren, terwijl de buitenlandse import extra werd belast.

Juist een land als Nederland had daar wegens de kleine thuismarkt veel last van. Petram: "Het economisch contact werd verbroken door tariefmuren en dat pakte dramatisch uit voor een open land als Nederland."

'Reisbeperking is zorgelijk' 

Daarin schuilt nu opnieuw een reëel gevaar. Kruipen landen die hard geraakt worden door de coronacrisis terug in hun schulp? Of brengt de crisis landen juist dichter bij elkaar? 

Van Zanden verwacht dat de goederenhandel grotendeels doorzet, maar maakt zich grote zorgen over het internationale personenverkeer. "Zolang er geen vaccin is en het aantal besmettingen bij ons niet tot nul is teruggebracht, zullen andere landen niet snel Nederlanders accepteren als zakenreizigers of toeristen. Dat doet weer een beetje denken aan de jaren 30."

'Nederland heeft hoogste veerkracht'

Volgens Eurofound, de EU-denktank voor betere arbeidsomstandigheden, staat ons land er Europees gezien het beste voor qua veerkracht. Al wijst het agentschap ook op risico's.

Pluspunten:

  • hoog vertrouwen in de overheid
  • hoog vertrouwen in de media
  • sterke sociale cohesie
  • hoog incasseringsvermogen (omgaan met grote problemen)

Minpunten:

  • veel mensen met tijdelijk contracten
  • veel zzp'ers (in 2018 had slechts 1 op de 3 Nederlanders een traditionele arbeidsrelatie)
  • schulden huishoudens kan problematisch worden bij baanverlies

Beter uitgangspunt

Wat zeker is volgens de drie historici, is dat het uitgangspunt van Nederland nu in ieder geval beter is dan in de jaren 30.

Petram: "In de jaren 30 was structureel veel meer mis in de economie. Er was ook geen vertrouwen in de parlementaire democratie, wat tot een opeenstapeling van crises leidde. Pas als de coronacrisis écht lang duurt, kan dit gaan spelen."

Altijd weten wat er speelt?
Download de gratis RTL Nieuws-app en blijf op de hoogte.

Playstore Appstore