We zien dat je waarschijnlijk onze advertenties blokkeert. RTLNieuws.nl heeft de inkomsten uit advertenties nodig om goede, onafhankelijke verhalen te blijven maken. Ook kan het zijn dat door het gebruik van een adblocker bepaalde functies op de website niet goed werken. Maak je een uitzondering voor onze pagina's? Voor meer informatie, klik hier.
Menu Zoeken Mijn RTL Nieuws

Columns
27 januari 2016 02:47

Geheimzinnigheid is het échte beleid

Adjunct-hoofdredacteur Pieter Klein over wat hem bezighoudt in zijn werk en privéleven.

"Secrecy, being an instrument of conspiracy, ought never to be the system of a regular government" - Jeremy Bentham.

Laatst kreeg ik een telefoontje van het ministerie van Veiligheid en Justitie. Of RTL Nieuws de aanstaande rechtszaak wilde intrekken over dat gespreksverslag van een hoge ambtenaar met Fred Teeven, over de Teeven-deal. Alles was toch al openbaar, door het rapport van de commissie-Oosting? Ik werd stikchagrijnig van dat telefoontje. Driekwart jaar niet gebeld, driekwart jaar dat gespreksverslag níet openbaar willen maken. Ik dacht: bekijk het maar.

"Heeft het ministerie er in vertrouwen bij gezegd dat er vier versies waren? Dat er een versie was met de paraaf en het akkoord van Fred Teeven?"

De uitspraak van een rechter negeren over welke feiten in de bezwaarfase wél openbaar konden worden. Die rechter kreeg van het ministerie tijdens een eerder kort geding één versie van dat verslag ter vertrouwelijke kennisname. Heeft het ministerie er in vertrouwen bij gezegd dat er vier versies waren? Dat er een versie was met de paraaf en het akkoord van Fred Teeven? Nogal belangrijk, als het gaat om het verschil tussen persoonlijke beleidsopvatting of herinnering en een geaccordeerde vastlegging van feiten. Cruciaal in een procedure op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (WOB). Ik weet het niet, maar ik vrees dat het ministerie - hoeder van onze rechtsstaat - niet alle feiten heeft gemeld aan onze edelachtbare rechter.

Gisteren schreef NRC-journalist Tom-Jan Meeus een uitstekende column over dit ministerie waar de geur van doofpot aan kleeft. Het gedonder rond dat verdwenen bonnetje is geen incident: "Ze staan voor een praktijk die op dat ministerie jaren heeft voortgewoekerd.'' Meeus heeft volstrekt gelijk dat 'feiten worden verbogen om tot de politiek gewenste werkelijkheid te komen'. Veiligheid en Justitie - het 'partijkantoor van de VVD' (volgens Buma) - spande de afgelopen jaren de kroon in het bedrijven van propaganda voor de eigen bewindslieden en het schrijven van ontwijkende Kamerbrieven. (Ik heb medelijden met de goedwillende ambtenaren op dit ministerie.)

Maar het probleem gaat veel verder dan dat bonnetje en dit ene ministerie. Iedere Haagse waarnemer weet dat het afgelopen decennium een ongekende politisering van communicatie heeft plaatsgevonden, op bijna alle ministeries. Politieke advisering werd steeds belangrijker dan inhoudelijke - of ambtelijke tegenspraak. 'Beeldvorming' werd het toverwoord, een pro-actief pr-beleid vanuit het kabinet tégen maatschappelijke of oppositionele weerstand werd nodig geacht om de slag om de kiezer te winnen. Kijk om je heen, en je weet wat dit pro-actieve communicatiebeleid ons heeft gebracht - alleen maar verliezers. Erosie van vertrouwen, erosie van aanzien, erosie van de fundamenten van onze democratische samenleving.

"Niet de burger, niet de pers, niet het parlement heeft iets te zeggen over onderliggende informatie."

De keuze voor 'het eigen verhaal' van de macht, van ministers, van leidende politici, betekende dat men 'regie' ging voeren. Die regie bestaat eruit dat je onwelgevallige feiten weglaat, en dat de macht de timing bepaalt over of en wanneer informatie openbaar wordt. En hoe. En voorzien van welke beleidsconclusies. Niet de burger, niet de pers, niet het parlement heeft iets te zeggen over onderliggende informatie. Welnee. Er loopt in Den Haag inmiddels een hele lichting persvoorlichters en woordvoerders rond die dit nog normaal vindt ook. Een arrogant 'we run this country'-denken heeft zich genesteld in de binnenkamer van de macht.

De politisering van communicatie gaat ondertussen hand in hand met geheimzinnigheid. Geheimzinnigheid is namelijk het échte beleid. Op Justitie verdwijnen bonnetjes. Op VWS worden documenten verwijderd om ze te onttrekken aan WOB en parlementaire controle. Tijdens de formatie vernietigen ambtenaren documenten om dezelfde reden. In het parlement beloven ministers beterschap als er weer een affaire is, maar het beleid van geheimzinnigheid gaat onverstoorbaar door.

Geloof je me niet? Ik zal je niet vermoeien met alle recente WOB-zaken waarin dit een rol speelde, en alle bestuurlijke trucs die neerkomen op misbruik van recht. Maar waarom zijn bijvoorbeeld de (goedgekeurde) gespreksverslagen van Fred Teeven en Ivo Opstelten met de commissie-Oosting nog steeds niet openbaar? Waarom werd dat van tevoren allemaal keurig geregeld in protocollen? Waarom kregen de wetenschappers van de Universiteit Twente géén toegang tot de notulen van de ministerraad bij hun onderzoek naar de afhandeling van MH17? Waarom blijven hun gespreksverslagen met - onder meer - premier Mark Rutte geheim? Is dit normaal in een volwassen parlementaire democratie die transparantie predikt? Waarom denk je dat ministeries en andere bestuursorganen WOB-verzoeken steeds vaker omzetten in 'verzoeken om informatie'? Omdat ze dan geen stukken vrij hoeven te geven, maar zelf kunnen bepalen welke informatie ze op welke wanneer willen presenteren...

"Het is een ziekte geworden, die velen die de publieke zaak moeten dienen, heeft besmet."

Wie niet gelooft dat dit staand beleid is, moet zich ook afvragen waarom er door hoge ambtenaren en politici in Den Haag steeds minder wordt vastgelegd op papier, in e-mails. Wat gevoelig is, wordt bij voorkeur niet vastgelegd - stel je voor dat je later last krijgt van de feiten, of je politieke of bestuurlijke opvatting. Het was zelfs staand beleid tijdens 'MH17', tijdens de besluitvormende crisisoverleggen van topambtenaren en van het kernkabinet. Het staat gewoon in dat rapport van de Universiteit Twente (pagina 72) - liever geen notulen, doe maar een powerpoint met een paar steekwoorden, zodat we vrijuit kunnen spreken en eerdere opmerkingen terugnemen... 

Zo is het beleid van geheimzinnigheid geworteld in de kern van het Haagse machtscentrum. Het is een ziekte geworden, die velen die de publieke zaak moeten dienen heeft besmet. Veel patiënten verkeren nog steeds in de ontkenningsfase. Soms beloven ze wel verbetertrajecten en cursussen 'politieke sensitiviteit' (wat bedoelen ze daar toch mee?). Maar in de machinekamer van de macht dendert de niet-openbaarheid hardnekkig door. Soms is er even een uitslaande brand, dan zien we het werkelijke gezicht van 'secrecy', zoals de Engelse filosoof Jeremy Bentham 't noemde: het instrument van 'conspiracy'. 

@pieterkleinrtl