Jeroen Akkermans

MH17 en de steen van Rutte

17 december 2015 02:38

Vlucht MH17. 298 mensen aan boord. Op weg naar verre vakantieoorden. Uit de lucht geschoten. Toestel en lichamen neergestort in een oorlogsgebied. Geen overlevenden. Verdriet. Woede.

En toch nam Nederland de leiding over het internationale onderzoek naar de toedracht van de crash. Die functie vereist onpartijdigheid, charisma en koelbloedigheid. Niet eenvoudig voor een verdrietig land dat schreeuwt om gerechtigheid.

"Veel zult u er niet over horen want pers en parlement hebben het druk met het Teeven-dealdebat."

De 'evaluatie nationale crisisbeheersingsorganisaties MH17' van de experts van de Universiteit van Twente ligt voor mijn neus. Ruim 500 dagen na de misdaad is het tijd voor droge woorden, weg van de emoties. De tekst moet duidelijkheid verschaffen over de gang van zaken in de burelen van de Rijksoverheid. Hoe hebben de diensten het ervan afgebracht? Veel zult u er niet over horen want pers en parlement hebben het druk met het Teeven-dealdebat. Wat maak ik op uit de evaluatie? Een greep.

Samengevat. De onderzoekers kunnen uit de crisisbeheersing afleiden dat de crisisbeheersingsorganisatie 'toe is aan een herijking van de uitgangspunten'. Ik vertaal dat zo: het crisismanagement moet op de schop. Het schortte vooral aan de communicatie.

Complimenten. De rouwceremonie en de rouwdag zijn goed geweest en goed gedaan.

Blunder. Ongeveer eenderde van de nabestaanden heeft nooit formeel bericht gekregen dat hun familielid aan boord van MH17 zat.

"Alleen kwam uitgerekend OVV-voorzitter Joustra na afloop van zijn presentatie ineens met een beschuldigende vinger aanzetten, zonder het sluitende bewijs te leveren."

Voorbarig. De onderzoekers komen met een 'vaststelling' uit het OVV-rapport die geen vaststelling is en er zo ook niet in stond: "Kort geleden heeft de OVV vastgesteld dat een BUK-luchtdoelraket van Russische makelij MH17 heeft neergehaald. De luchtdoelraket werd afgeschoten vanuit gebied dat door pro-Russische separatisten werd gecontroleerd." Het OVV-rapport ging niet over de schuldvraag. Alleen kwam uitgerekend OVV-voorzitter Joustra na afloop van zijn presentatie ineens met een beschuldigende vinger aanzetten, zonder het sluitende bewijs te leveren. Een vreemde gang van zaken.   

Onbegrijpelijk. MH17 lag in een oorlogsgebied ver van ons bed, maar het ministerie van Defensie en het ministerie van Buitenlandse Zaken werden niet meteen bij het crisismanagement betrokken. Men besefte pas na twee dagen de consequenties van het front bij de berging van de lichamen en wrakstukken, aldus de onderzoekers.

Op de tast. De onderzoekers waren tevreden over het functioneren van de Nederlandse missies naar Oekraïne: in hecht verband en autonoom. En wel zo autonoom dat de missie tot minstens zeven weken na het neerhalen van MH17 nog steeds geen informatie had ingewonnen bij de lokale bergers van het eerste uur. Deze kritiek haal ik gek genoeg niet uit het rapport. Ik hoorde het van de verbaasde brandweercommandant in het oorlogsgebied. 

"Dus een zwarte streep over de machtsstrijd om de wrakstukken en de berging van de laatste lichamelijke resten."   

Censuur? De onderzoekers reppen liever van een perceptie van censuur. Want het is een 'perceptie' van de oppositie dat de regering sinds januari 2015 informatie achterhoudt. Of het is de 'perceptie' bij sommige journalistieke media dat de overheid informatie heeft achtergehouden. Perceptie is een geniepig woord.

Dankzij het maandenlange gezeur van Kamerlid Pieter Omtzigt zijn op 15 december de taaie onderzoeksprotocollen openbaar gemaakt. We weten nu dat de verslagen van de ministeriële commissie van 17 tot 21 juli 2014 tot 'Staatsgeheim geheim' zijn gebombardeerd. Dus een zwarte, dikke viltstift door de meest cruciale fase van MH17. De periode van 22 juli tot en met 28 augustus 2014 valt onder de rubriek 'Staatsgeheim confidentieel'. Dus een zwarte streep over de machtsstrijd om de wrakstukken en de berging van de laatste lichamelijke resten.

Overheidscensuur mag geen verrassing zijn in een land waar het 'weglakken van soms zeer veel passages' uit interne documenten na een WOB-verzoek volgens de onderzoekers 'gebruikelijk' is.

"Maar ik vraag me sterk af of de waarheid over MH17 zo nog uit de doofpot komt."

We zijn formeel nog niet bij de brandende schuldvraag aanbeland. Maar ik vraag me sterk af of de waarheid over MH17 zo nog uit de doofpot komt. De enige manier om ons uit dit geheimhoudingsharnas te bevrijden is toegang tot radar- en satellietgegevens. Die zouden het directe bewijs aan vriend en vijand moeten kunnen leveren. Nou, de Amerikanen openbaren hun data niet. De Russen hebben hun primaire radargegevens gewist, de militaire radar van de Oekraïners stond uit tijdens de climax van de luchtoorlog en hun civiele radar was in 'periodiek' onderhoud. Het stinkt hier van oost tot west.

Omtzigt was het enige Kamerlid dat de minister vroeg wat hij aan die stank gaat doen. De antwoorden kwamen binnen op de dag van het Teeven-dealdebat. U heeft niets gemist. Rusland is toch verplicht de radardata te bewaren, probeerde Omtzigt nog met zijn Kamervragen. Nou, de minister gaat echt geen verhaal halen. "Nederland overweegt niet om deze kwestie aan te kaarten bij de Internationale Luchtvaartorganisatie of in Europees Verband."

Ook een klacht bij de VN-Veiligheidsraad is niet aan de orde, aldus de minister. Het zou toch niets opleveren. In VN-resolutie 2166 worden alle lidstaten opgeroepen 'any requested assistence' te verlenen aan het technische en strafrechtelijke onderzoek. Amerika, Rusland en Oekraïne weigeren de moordenaars van 298 mensen prijs te geven en komen ermee weg. VN-resolutie 2166 moet de prullebak in. 

"Hij gaat door het stof en dus mag hij van de Kamer blijven zitten."        

Op de radio luister ik even mee naar premier Rutte tijdens het Teeven-dealdebat. "Ik had meer op de bal moeten zitten om de onderste steen boven te krijgen." Hij gaat door het stof en dus mag hij van de Kamer blijven zitten. Bij MH17 liggen ook nog een bal en een steen van Rutte. "Laat één ding glashelder zijn: we willen de onderste steen boven krijgen." Als de premier er geen beweging in weet te brengen, valt Rutte alsnog. 
 

@Jeroen Akkermans